از زیارت جابر تا بزرگ ترین اجتماع معنوی جهان خلأ جدی در پژوهش اربعین

به گزارش شاهد، طاووسی مسرور اظهار داشت: پژوهش در رابطه با پیشینه پیاده روی اربعین، تاریخ این آیین تا روزگار بعد از سقوط صدام، و خصوصاً سیره علما در این حرکت، هنوز با خلأهای جدی روبه روست.

خبرگزاری مهر – گروه دین و اندیشه- عصمت علی آبادی:

بیستم صفر، در فرهنگ شیعه به «روز اربعین» شهرت دارد؛ روزی که در حافظه جمعی شیعیان، بعد از عاشورا، برجسته ترین مناسبت در ارتباط با امام حسین (ع) است. هرچند درباره ی جزییات تاریخی بازگشت کاروان خاندان (ع) به کربلا یا مدینه در این تاریخ اختلاف نظر وجود دارد، اما حضور جابر بن عبدالله انصاری بعنوان اولین زائر مزار امام حسین (ع) و سفارش امام حسن عسکری (ع) بر زیارت اربعین، این روز را به نماد پیوند قلبی و ارادت شیعیان با نهضت عاشورا بدل کرده است. پیاده روی اربعین، بعنوان ترکیبی از چند عمل مستحب و به همت عالمان شیعه، رفته رفته به بزرگ ترین اجتماع مذهبی جهان تبدیل گشته و امروز، علاوه بر بُعد معنوی و عبادی، حامل پیام مقاومت در مقابل جهل، ستم و تحریف تاریخ است. بر همین مبنا بمناسبت اربعین حسینی با سعید طاووسی مسرور عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی به گفتگو پرداختیم که حاصل آن در ادامه تقدیم مخاطبان می شود:

*بیستم ماه صفر در فرهنگ شیعه به چه نام شناخته می شود؟

بیستم صفر، در عرف شیعه «روز اربعین» است؛ بدین سبب روز اربعین همیشه بیستم صفر است و ربطی به محاسبه و این که محرم بیست و نه روزه یا سی روزه بوده، ندارد و همیشه ثابت است. منابع تاریخی، درباره ی بازگشت کاروان اسرا به کربلا یا پیوستن سر امام حسین (ع) به پیکر ایشان در این روز، اختلاف دارند. برخی ثبت کرده اند کاروان در بیستم صفر تازه از شام خارج شده و نمی توانسته همان روز در کربلا باشد.
حضور جابر بن عبدالله انصاری در اربعین هم موضوعی است که در جزییات تاریخی محل بحث است، گرچه زیارت او نقطه آغاز سنت زیارت اربعین شمرده می شود. زیارت اربعین، از امام صادق (ع)، فلسفه نهضت حسینی را چنین شرح می دهد: حضرت جان خویش را فدا کرد تا بندگان خدا از ظلمت جهل و حیرت رها شوند. این جهل، در نگاه قرآن و خاندان (ع)، نه فقط بی سوادی، بلکه فقدان عقلانیت، تعصب کور و بی عدالتی در انتخاب و داوری است.
قرآن از «جاهلیت» در چهار زمینه یاد می کند؛ همچون حمیت جاهلی (تعصب کور) و حکم جاهلی (داوری ناعادلانه بر مبنای امتیازات قومی). در روایت «جنود عقل و جهل»، امام صادق (ع) صفات عقل و جهل را برمی شمارد تا معیار سنجش فردی و اجتماعی باشد.
این جهل ساختاری، بعد از پیامبر، هنگامی آشکار شد که سقیفه بر غدیر نشست و خلافت به سلطنت موروثی بنی امیه، بخصوص یزید، بدل شد. سکوت در مقابل این انحراف، بدعت را تثبیت می کرد و مرز میان حکومت حق و باطل را می زدود؛ مرزی که امام حسین (ع) با خون خود ترسیم کرد.
اربعین، نماد جهانی نهضت عاشوراست. برگزاری چهلم با این شکوه، تنها در فرهنگ حسینی وجود دارد. بر مبنای روایت امام حسن عسکری (ع)، زیارت اربعین نشانه ای از ایمان است. چه زیارت در کربلا باشد و چه ازراه دور، این پیوند قلبی و معنوی با امام حسین (ع) مایه قوام فرهنگ مقاومت در مقابل جهل و ستم است.

*کدام یک از دانشمندان شیعه بیستم صفر را روز حرکت خاندان از شام به سمت مدینه بیان کرده است؟

پژوهش درباره ی پیشینه پیاده روی اربعین، تاریخ این آیین تا روزگار بعد از سقوط صدام، و بخصوص سیره علما در این حرکت، هنوز با خلأهای جدی روبه روست. هر ساله چندین همایش در کشور درباره ی زیارت اربعین برگزار می شود، اما اغلب مباحث، تکراری و گاه انتزاعی اند. حتی در دانشگاه علامه طباطبایی که متولی یکی از این همایش هاست، اخطار داده شده که چنین تکرارهایی دستاوردی ندارد.
نمونه تازه، همایش «اربعین شناسی» در مشهد بود که هرچند نکات مفیدی داشت، مباحثی هم عنوان شد که فاقد پشتوانه استدلالی روشن بود؛ مانند تفسیر «منجز ما وعدک» به معنای تحقق تمدن نوین اسلامی، که بالاتر از آن که مبنی بر نقل معتبر باشد، بر پیش فرض ذهنی استوار بود.
اربعین، بعد از عاشورا، مهم ترین مناسبت در رابطه با امام حسین (ع) در تقویم شیعه است. در وجه اهمیت این روز گفته اند که کاروان خاندان (ع) در این روز از شام بازگشته و به کربلا رسیده است؛ اما بررسی منابع نشان میدهد که این دیدگاه نزد امامیه تأیید قوی ندارد. هرچند ابوریحان بیرونی چنین نظری آورده، تخصص وی در نجوم بوده و نه مناسک مذهبی، و خود شیعیان هم معمولا جز در این مورد به او استناد نکرده اند.
تنها سید بن طاووس این قول را در «لهوف» نقل کرده، اما در «اقبال الاعمال» از آن برگشته است. آثاری مانند «مثیر الاحزان» هم فقط بازگوکننده لهوف اند و منبع مستقل محسوب نمی شوند. در مقابل، بزرگانی چون شیخ مفید در «ارشاد» به صراحت نوشته اند که بیستم صفر، روز حرکت خاندان از شام به سمت مدینه است، نه رسیدنشان به کربلا.

*پس اولین زوار امام حسین (ع) در روز اربعین چه کسانی بودند؟

در منابع تاریخی، عامل اهمیت اربعین عمدتا حضور جابر بن عبدالله انصاری و عطیه عوفی بعنوان اولین زوار امام حسین (ع) در این روز است. همین طور روایات بزرگان مانند شیخ طوسی در «تهذیب الاحکام» و «مصباح المتهجد» و حدیث امام حسن عسکری (ع) که زیارت اربعین را از علامتهای مؤمن برشمرده اند، در تثبیت جایگاه این روز نقش داشته اند.
زیارت، به معنای توجه و روی آوردن به مزور است و می تواند از دور یا نزدیک تحقق یابد. برخی زوار پیش یا بعد از بیستم صفر به کربلا می آیند، اما موضوعیت روز اربعین، در روایات برجسته شده است.

*پیاده روی اربعین بر مبنای ترکیب انجام چه عمل مستحبی شکل گرفته است آنرا بیان بفرمائید:

هیچ روایت حتی ضعیفی در منابع اولیه درباره ی «پیاده روی در روز اربعین» به شکل نص خاص وجود ندارد. این آیین حاصل ترکیب سه عمل مستحب زیارت امام حسین (ع) در روز اربعین، سفر به محل قبر آن حضرت و پیاده رفتن در زیارت امام حسین (ع) و امیرالمؤمنین (ع) است. گردآمدن این مستحبات، به ابتکار علمای شیعه، آیین پیاده روی اربعین را شکل داده است.
بر پایه شواهد، شیخ انصاری بنیان گذار این حرکت آئینی بود؛ حرکتی که در زمره «بدعت حسنه» قرار می گیرد. بعد از او، محدث نوری این مسیر را ادامه داد و حتی در بازگشت پیاده از کربلا به نجف رحلت کرد. در دوره های بعد، آیت الله سید محمود حسینی شاهرودی بعنوان احیاگر اصلی این سنت شناخته شد و بالاتر از دویست بار پیاده به کربلا رفت. آمار سال ۱۳۲۴ شمسی نشان میدهد که بالاتر از یک ونیم میلیون نفر در مراسم پیاده روی اربعین شرکت نمودند. بعد از قدرت گرفتن حزب بعث، پیاده روی اربعین به نماد سیاسی تبدیل شد و سرکوب و کشتار زوار شدت یافت. در این دوره، آیت الله سید محمد صدر این پیاده روی را واجب دانست که با تهدید بطلانش روبرو شود.
پس از ۱۳۸۲ شمسی، این مراسم از یک آیین محلی به اجتماع بین المللی بدل شد؛ با حضور زوار کشورهای مختلف و حمایت مراجع قم و نجف. همین طور رهبر انقلاب بر همراهی با میزبانان عراقی تاکید کردند تا ابتکار و مالکیت اصلی آیین در دست آنان بماند. بدین سبب با وجود رشد صعودی آمار زوار، در عرضه ارقام باید دقت شود تا اعتبار آیین نزد نسل جوان و محققان مخدوش نشود. امروز پیاده روی اربعین، مصداق روشن «تعظیم شعائرالله» است و استمرارش وابسته به عقلانیت و اخلاص برگزارکنندگان و زوار خواهد بود.
به اجمال، بر همین مبنا به مناسبت اربعین حسینی با سعید طاووسی مسرور عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی به گفتگو پرداختیم که حاصل آن در ادامه تقدیم مخاطبان می شود: بیستم صفر، در عرف شیعه «روز اربعین» است؛ به این دلیل روز اربعین همیشه بیستم صفر است و ربطی به محاسبه و اینکه محرم بیست و نه روزه یا سی روزه بوده، ندارد و همیشه ثابت است. در روایت «جنود عقل و جهل»، امام صادق (ع) صفات عقل و جهل را برمی شمارد تا معیار سنجش فردی و اجتماعی باشد. حتی در دانشگاه علامه طباطبایی که متولی یکی از این همایش هاست، اخطار داده شده که چنین تکرارهایی دستاوردی ندارد.

منبع: shahhed.ir