باشگاه خبرنگاران جوان – ماه رمضان ماه نزول قرآن کریم، تجلی بندگی خداوند، رسیدن به خشنودی آفریدگار جهانیان، روزه داری و عبادت، تلاوت قرآن و ذکر خداست. این ماه در روایات اسلامی ماه خدا، ماه نزول قرآن، ماه تلاوت کتاب آسمانی، ماه پاک کننده، ماه نماز، آزادسازی، ماه صبر، ماه همدردی، ماه برکت، ماه رحمت، ماه توبه، ماه استغفار، ماه دعا، ماه عبادت، ماه طاعت، ماه بزرگ، بهار فقیران، بهار مومنان، عید اولیای الهی و… توصیف گردیده و در این ماه، مومنان به مهمانی خدا دعوت شده اند و خداوند بزرگ با رحمت و لطف ویژه اش از آنان پذیرایی کرده و با توفیق خود، آنان را یاری می رساند. (درسنامه ماه رمضان، ص ۲۵- ۲۴).
در این ماه پرفضیلت که فرصتی مطلوب برای خودشناسی و خودسازی شمرده می شود، علاوه بر روزه داری و نماز اول وقت و تلاوت قرآن، توجه به محرومان، نیازمندان و یتیمان، مورد سفارش پیشوایان دین بوده و در حقیقت یکی از علل اصلی واجب شدن روزه، درک گرسنگی و شناخت شرایط دشوار نیازمندان و کمک به آنان ارزیابی می شود؛ به دیگر سخن، روزه داری با ذکر خدا و توجه به تهی دستان و نیازمندان جامعه و سعی برای حل مشکلات آنان و گره گشایی از زندگی ایشان همراه شده و عبادتی است که توجه به نیازمندان و تهی دستان را بدنبال دارد.
در این ماه روزه داری بر مومنان واجب شده و خداوند بلند مرتبه در قرآن کریم فلسفه اصلی روزه داری را رسیدن به تقوا، خوشتنداری، خودکنترلی در مقابل گناهان و نافرمانی های الهی دانسته و چنین فرموده است: “ای کسانیکه ایمان آورده اید، روزه بر شما واجب شد، درصورتیکه بر پیشینیان شما (امت های گذشته) واجب گردید، امید است که پرهیزگاری کنید (و به مَلَکه تقوا و فرمانبرداری از دین خدا به برکت روزه داری دست یابید) “. (سوره بقره، آیه ۱۸۳).
بدین جهت میتوان گفت، مهم ترین دلیل تشریع روزه از طرف خداوند متعال، رسیدن به ملکه تقوا، خداترسی، دوری از گناه و خویشتنداری است؛ دستیافتن به معنویت ناشی از اطاعت فرمان خداوند، علت دیگر تشریع روزه بوده و نکته سوم، تندرستی و نشاط جسمی است که بر اثر گرسنگی برای فرد روزه دار، حاصل می شود. روزه داری همینطور مقاومت انسان در مقابل سختی ها، ناملایمات و دشواری ها را افزایش داده، شیطان را از فرد دور می سازد و آمرزش و لطف ویژه الهی را بدنبال دارد.
یکی از ابعاد مهم روزه داری، بُعد اجتماعی آن است؛ روزه باعث می شود فرد روزه دار با درد های نیازمندان و کم درآمد بالاتر از گذشته آشنا شود و از این رهگذر، توانگران از وضع زندگی نیازمندان آگاه شده و آنان را مورد ملاطفت و مهر خویش قرار دهند. روزه داری، درسِ یتیم نوازی، مهرورزی با دیگران و فقر زدایی را به همراه دارد و باعث افزایش خیرخواهی شده و مسئولیت پذیری نسبت به طبقات محروم جامعه را دوچندان می کند. به دیگر سخن، به برکت ماه رمضان و روزه داری این ماه، محبت انسان ها نسبت به یکدیگر تقویت شود و توجه جامعه به نیازمندان و سعی برای ریشه کن سازی فقر و محرومیت، تقویت می شود.
از دیگر آثار مهم روزه داری، افزایش صبر، پایداری، استقامت و بردباری در زندگی انسان است و فردِ روزه دار را در مقابل وسوسه های شیطانی و ارتکاب گناهان، تمرین داده و اراده انسان را تقویت می سازد. خداوند بلند مرتبه همگان را به یاری گرفتن از نماز و صبر (که یکی از مصداق های اصلی آن، روزه داری است) سفارش نموده و چنین فرموده است: “از صبر و نماز یاری بجویید و آن (بهره گیری از نماز و صبر)، جز برای فروتنان سخت و گران است”. (سوره بقره، آیه ۴۵).
تحمل گرسنگی و تشنگی در ماه رمضان، ایستادگی و قدرتِ تحملِ حوادث ناگوار می افزاید و فرد را در رویارویی با مشکلات زندگی، توانمند می سازد؛ شاید بنابراین است که در تعدادی روایات تصریح شده هر چقدر سختی روزه داری بیشتر باشد، پاداش هم بزرگتر خواهد بود؛ همچون در روایات آمده: بالاترین جهاد، روزه گرفتن در هوای گرم است. (صهبای رمضان، ص ۱۱۳).
پیامبر اسلام (ص) با آمدن این ماه مبارک و خجسته، به اصحاب خود چنین فرموده است: ماهی خجسته به شما روی آورده، خداوند عزوجل، روزه آنرا بر شما واجب ساخته، در های بهشت در آن برایتان باز بوده و در های دوزخ، بسته است و شیاطین در زنجیر هستند؛ در آن، شبی است که از هزار ماه بالاتر است. هر کس از خیر آن محروم شود، محرومِ حقیقی است. (فضائل رمضان، ص ۳۷).
صحابی بزرگ پیامبر (ص) جناب عبد الله بن مسعود هم گفته است: سَروَر ماه ها، ماه رمضان بوده و سَروَر روزها، جمعه است. (همان، ص ۶۱).
ماه رمضان، ماه خودسازی و توجه به نیکویی های اخلاقی و رفتاری است؛ در این ماه سفارش شده انسان اخلاق خویش را آراسته کند، زبانش را از سخنان آلوده و ناصواب، حفظ نماید، یتیمان را احترام و اکرام کرده و به دیگران سخت گیری نکند، به بزرگتر ها احترام کرده و کوچکتر ها را مورد لطف و محبت خویش قرار دهد و با کودکان خوش رفتاری نماید. نقل است فرزند امام علی (ع) جناب محمد بن حنفیه چنین سفارش می کرد: (هنگام روزه داری)، گوش، زبان و بدنت باید روزه دار باشد. روزی که روزه داری را همچون دیگر روز ها (که روزه نیستی) قرار مده و از آزار رساندن به خادم (و زیر دستت در هنگم روزه داری) خودداری کن. (همان، ص ۶۸).
در این روایات تأکید شده روزه داری، صرفاً دوری از خوردن، نوشیدن و دیگر مبطلات روزه نیست، بلکه روزه دار باید مراقب رفتار و گفتار خود بوده و روزه داری اش با روز های دیگر، تفاوت معناداری داشته باشد.
امام رضا (ع) از پدران طاهرینش (ع) روایت کرد رسول خدا (ص) در خطبه ای (در آستانه ماه رمضان) چنین فرمود: ای مردم، ماه خدا با برکت، رحمت و آرزش به شما روی آورده، ماهی که نزد خدا بهترین ماه ها و روزهایش بالاترین روز ها و شبهایش بالاترین شب ها و ساعت هایش بالاترین ساعتهاست. ماهی که در آن، به مهمانی خدا خوانده شده اید و از اهل کرامت خدا قرار گرفته اید. نَفَسهایتان در آن پاداش تسبیح داشته و خوابتان در آن، عبادت است و کردارتان مورد قبول و دعایتان در آن مستجات خواهد بود. از خداوند با نیت های راست و قلب های آراسته بخواهید که شما را به روزه داری و خواندن کتابش، موفق بدارد؛ چونکه تیره بخت کسی است که در این ماه بزرگ از آمرزش خدا محروم ماند. با گرسنگی و تشنگی تان، گرسنگی و تشنگی روز رستاخیز را به یاد آورید و بر فقیران و نیازمندانتان، صدقه دهید، بزرگتر ها را احترام کنید و بر کوچکتر ها (کودکان) رحم آورید و با خویشانتان پیوند برقرار کنید و زبانهایتان را (از سخنان باطل و گناه آلود) حفظ کنید و از آن چه شنیدن آن بر شما روا نیست، پرهیز نمایید و از گناهانتان به طرف خدا توبه کنید و هنگام نماز، دستان خویش را به دعا بلند کنید؛ چونکه آن، بالاترین زمانهاست و خداوند با رحمت در این ساعت ها به بندگان خویش می نگرد… ای مردم، جانهایتان در گرو کردارتان است و پشتهایتان از بارتان سنگن است؛ آنرا با سجده طولانی سبک کنید و بدانید خداوند بلند مرتبه به عزت خود سوگند خورده نمازگزاران و سجده کنندگان را عذاب نکرده و آنان را در روزی که مردم در مقابل آفریدگار جهان ایستاده اند، با آتش نترساند. (و آتش دوزخ را از آنان دور سازد). ای مردم، هر کس روزه دار مومنی را در این ماه افطاری دهد، نزد خدا پاداش کسی را دارد که یک برده آزاد کرده است. برخی گفتند: ای رسول خدا، همه ما توان این کار را نداریم. پیامبر (ص) فرمود: از آتش بپرهیزید حتی با خرمای نیم شده و جرعه ای آب. ای مردم، هر کس در این ماه اخلاق خویش را نیکو کند، (این خوش اخلاقی) برای او جواز عبور از صراط خواهد بود روزی که قدم ها سست می شود. هر کس در این ماه بار زیر دست خویش را سبک کند (و به زیردستانش سخت نگیرد)، خداوند حسابرسی او را آسان می کند و هر کس از آزار و شر رساندن (به دیگران) خودداری کند، خداوند خشمش را روزی که او را ملاقات می کند از او دور می کند و هر کس (در این ماه) یتیمی را گرامی دارد، خداوند روزی که او را ملاقات می کند، او را گرامی می دارد و هر کس در آن صله رحم (پیوند با خویشان و نیکویی با آنان) کند، خداوند در روز رستاخیز رحمتش را نصیب او می کند و هر کس قطع رحم کند، خداوند هم رحمتش را در روز رستاخیز از او قطع می کند… و هر کس (در این ماه پرفضیلت) بر من بسیار صلوات فرستد، خداوند ترازوی عملش را سنگین می کند، روزی که ترازو ها سبک است. هر کس در آن آیه ای را تلاوت کند، پاداش کسی را دارد که در ماه های دیگر ختم قرآن کرده است. ای مردم، در های بهشت در این ماه گشوده است، از پروردگارتان بخواهید بر شما نبندد و در های آتش هم بسته است، از پروردگارتان بخواهید (آن در ها را) برایتان باز نکند. (هنگامی که سخنان رسول خدا «ص «به اینجا رسید)، امیر مومنان «ع» پرسید: ای رسول خدا، بالاترین کار ها در این ماه کدام است؟ فرمود: ای ابا الحسن، بالاترین کار ها در این ماه، دوری از گناهانی است که خدای عزوجل حرام کرده است… (عیون أخبار الرضا «ع»، ج ۱ ص ۲۶۶- ۲۶۵).
در این خطبه مشهور پیامبر اسلام (ص)، ماه رمضان، بهترین ماه ها توصیف شده که حتی نفس و خواب روزه دار هم در آن پاداش عبادت را دارد و بر اموری همچون یاد خدا، تلاوت قرآن، سجده طولانی، خوش اخلاقی، نگاهداری زبان و دیگر جوارح از گناه، پیوند با نزدیکان و خویشان، افطاری دادن به مومنان، صلوات بسیار بر پیامبر (ص) و خاندان ایشان (ع)، ترک گناه و… سفارش شده است.
امید که همه ما با استفاده از معارف قرآن و دوده (ع) به درک فضیلت های بی کران این ماه بزرگ خصوصاً شبهای قدر که زمان نزول قرآن کریم این هدیه بزرگ و رحمت گسترده خداوند به بشر است، نائل آییم.
لیست منابع:
۱- قرآن کریم
۲- ابن أبی الدنیا، عبد الله بن محمد، فضائل رمضان، دار السلف ۱۹۹۵،
۳- ابن بابویه قمی، عیون أخبار الرضا (ع)، قم، منشورات الشریف الرضی ۱۳۷۸،
۴- جعفر پور، مجید، درسنامه ماه رمضان، بیت الاحزان ۱۳۹۳،
۵- موسوی کاشمری، سید مهدی، صهبای رمضان، انتشارات بنی الزهرا ۱۳۸۷
نویسنده: دکتر محمد جواد گودینی نویسنده، مترجم و استاد دانشگاه
منبع: شاهد
