باشگاه خبرنگاران جوان؛ سید علی موسوی – در صورتیکه مفهوم «جهاد تبیین» بعنوان ابزاری برای رویارویی با جنگ شناختی و دروغ پراکنی دشمنان معرفی شده، برخی فعالین رسانه های اجتماعی در ایران این مفهوم را به پوششی برای بازنشر محتوای مبتذل و غیراخلاقی مبدل کرده اند. این پدیده، که در علم رسانه آنرا «اقتصاد توجه مبتنی بر ابتذال» می نامند، نه تنها به ارزش های فرهنگی لطمه می زند، بلکه اعتماد عمومی به فعالین رسانه ای انقلابی را نیز تضعیف می کند.
در عصر رسانه های اجتماعی، جایی که الگوریتم ها بر پایه توجه عمل می کنند، یک پدیده نگران کننده رو به گسترش است: برخی افراد و صفحات، به نام «روشنگری»، «جهاد تبیین» و «آگاهی بخشی»، محتوای مبتذل، غیراخلاقی و تحریک آمیز را بازنشر می کنند، توضیحاتی سطحی و ظاهراً تحلیلی بر آن می افزایند و سپس خودرا «اینفلوئنسر انقلابی» یا «فعال رسانه ای مؤثر» معرفی می نمایند. این رویکرد، در حقیقت، نوعی اقتصاد توجه مبتنی بر ابتذال است که الگوریتم های پلت فرم هایی مانند اینستاگرام، ایکس، تلگرام و آپارات را به خدمت می گیرد. محتوای جنجالی، نیمه برهنه، حاشیه دار یا دارای عناصر جنسی/عاطفی شدید، به صورت طبیعی تعامل بیشتری جذب می کند و بازنشر آن با کپشن های طولانی ظاهراً نقادانه، راهی میان بر برای افزایش بازدید و فالوئر است.
مکانیسم پنهان این سوءاستفاده
این پدیده مکانیسمی رسانه ای دارد که می توان آنرا در چهار مرحله خلاصه کرد:
۱. جذب اولیه با محتوای تحریک کننده:
تصاویر یا ویدئو هایی که در مرز های اخلاقی حرکت می کنند، توجه کاربر را در کمتر از ۳ ثانیه جلب می کنند. به عنوان نمونه، در پست هایی در اینستاکرام یا ایکس، کاربران با هشتگ #جهاد_تبیین محتوای جنجالی را به اشتراک می گذارند و آنرا بعنوان «آگاهی بخشی» توجیه می کنند.
۲. توجیه اخلاقی با کپشن:
جملاتی مانند «این وضعیت اسفناک جامعه ماست» یا «جهاد تبیین ایجاب می کند حقیقت را نشان دهیم» اضافه می شود تا بازنشر را به یک «مأموریت مهم» تبدیل کند.
۳. تبدیل تعامل به سرمایه اجتماعی:
بازدید بالا منجر به افزایش فالوئر، فروش دوره های آموزشی یا دریافت حمایت مالی می شود. بعضی کاربران حتی از این تکنیک برای جمع آوری کمک های مالی بهره می برند.
۴. تکرار چرخه و تشدید:
موفقیت اولیه منجر به انتخاب محتوای جنجالی تر می شود، که اغلب به تهمت و توهین های جنسی تحت عنوان «مقابله با دشمن» می انجامد.
این سوءاستفاده نه تنها گفتمان حقیقی روشنگری را تضعیف می کند، بلکه به نرمال سازی ابتذال دامن می زند. وقتی «جهاد تبیین» با ابتذال آمیخته می شود، مفاهیم ارزشمندی مانند آگاهی بخشی بی اعتبار می گردند و مخاطبان میان محتوای اصیل و جنجالی تمایز قائل نمی شوند. علاوه بر این، کاربران لطمه پذیر مانند نوجوانان در معرض محتوای دوگانه قرار می گیرند که تصویری مبتذل را با متنی ظاهراً محکوم کننده همراه می کند، اما در عمل آنرا تثبیت می نماید. این پدیده حتی به لطمه های روانی مانند آزار آنلاین منجر گردیده است.
فعالین حقیقی رسانه نیز در رقابت نابرابر با این صفحات جنجالی، دیده نمی شوند و اعتماد به رسانه های انقلابی کاسته می شود.
حقیقت امر این است: «جهاد تبیین فضای مجازی یک جریان جهادی و انقلابی اصیل برای ابهام زدایی از شبهات، اخبار جعلی و تحریف در سطح جامعه است»، اما سوءاستفاده از آن به شعارزدگی و بی اعتمادی دامن می زند.
بررسی پست های اخیر در اینستاگرام و ایکس نشان داده است که این سوءاستفاده چقدر گسترده است. به عنوان نمونه، بعضی کاربران با انتشار تصاویر یا ویدئو های تحریف شده، آنرا بعنوان «مقابله با دشمن» توجیه می کنند، در صورتیکه منتقدان آنرا دروغ پراکنی می دانند. مواردی از فحاشی جنسی و تهمت زنی تحت این عنوان گزارش شده که به جای تبیین، به نفاق افکنی دامن می زند. حتی در بعضی پست ها، جهاد تبیین به ابزاری برای تحقیر و برچسب زنی تبدیل گشته، که کارشناسان آنرا «ورشکستگی اخلاقی» توصیف می کنند.
بازگشت به اصالت
چاره برای رویارویی با این پدیده چیست:
۱. هوشمندی مخاطب: کاربران باید بپرسند آیا این محتوا واقعا لازم است یا می توان پیام را بدون عناصر مبتذل منتقل کرد؟ آموزش سواد رسانه ای کلیدی است.
۲. پشتیبانی از محتوای اصیل: تعامل با صفحاتی که تحلیل عمیق ارایه می دهند، بدون توسل به جنجال.
۳. فشار الگوریتمی: گزارش محتوای غیراخلاقی و کاهش تعامل با پست های جنجالی.
۴. تولید محتوای جایگزین: استفاده از اینفوگرافیک، پادکست و تحلیل متنی اخلاق محور.
سرانجام، شبکه های اجتماعی تقویت کننده رفتار های جامعه هستند.
*پژوهشگر ارتباطات و رسانه
بطور خلاصه این پدیده، که در علم رسانه آن را اقتصاد توجه مبتنی بر ابتذال می نامند، نه فقط به ارزش های فرهنگی لطمه می زند، بلکه اعتماد عمومی به فعالین رسانه ای انقلابی را نیز تضعیف می کند.
در عصر رسانه های اجتماعی، جایی که الگوریتم ها بر پایه توجه عمل می کنند، یک پدیده نگران کننده رو به گسترش است: برخی افراد و صفحات، به نام روشنگری، جهاد تبیین و آگاهی بخشی، محتوای مبتذل، غیراخلاقی و تحریک آمیز را بازنشر می کنند، توضیحاتی سطحی و ظاهراً تحلیلی بر آن می افزایند و سپس خودرا اینفلوئنسر انقلابی یا فعال رسانه ای مؤثر معرفی می نمایند. این پدیده حتی به لطمه های روانی مانند آزار آنلاین منجر گردیده است.
فعالین حقیقی رسانه نیز در رقابت نابرابر با این صفحات جنجالی، دیده نمی شوند و اعتماد به رسانه های انقلابی کم می شود.
حقیقت امر این است: جهاد تبیین فضای مجازی یک جریان جهادی و انقلابی اصیل برای ابهام زدایی از شبهات، اخبار جعلی و تحریف در سطح جامعه است، اما سوءاستفاده از آن به شعارزدگی و بی اعتمادی دامن می زند.
بررسی پست های اخیر در اینستاگرام و ایکس نشان داده است که این سوءاستفاده چقدر گسترده است. هوشمندی مخاطب: کاربران باید بپرسند آیا این محتوا واقعاً لازم است یا میتوان پیام را بدون عناصر مبتذل منتقل کرد؟
