خبرگزاری مهر، یادداشت مهمان_فاطمه سادات تقوی، پژوهشگر کارگروه مطالعات فضای مجازی پژوهشکده باقرالعلوم مقابل السلام؛ در دهه های اخیر، گسترش فناوری های دیجیتال و سیطره ارتباطات مجازی، به موازات امکانات بی سابقه خود، به تضعیف پیوندهای عمیق و عاطفی انسانی انجامیده است. این پدیده، جامعه را با «گسست ارتباطی» و «کثرت گرایی فرهنگی بی حد» مواجه ساخته که نتیجه آن، تعمیق شکاف بین ارتباطات کمّی و کیفی و سست شدن بنیان های حس تعلق جمعی است. در چنین فضایی، مفهوم «محله» به عنوان کوچک ترین واحد اجتماعی شهری، که ساکنان آن بر مبنای خاصیت های مشترک می توانند به اهداف جمعی دست یابند، اهمیتی دوچندان می یابد. هیات های مذهبی، با تشکیل شبکه های اعتماد و تقویت سرمایه ی اجتماعی، پاسخی مؤثر به بحران «بی مکانی» ناشی از مدرنیته هستند. این نهادها از راه آیین های جمعی و تولید معانی مشترک، نه تنها به بازتولید هویت مکانی می پردازند، بلکه شکلی از مقاومت فرهنگی در مقابل فرآیندهای جهان شونده عصر دیجیتال به شمار می روند.
هیئت به عنوان سرمایه ی اجتماعی محله
مؤلفه های وجودی هیات ها، همچون سرمایه اجتماعی مبتنی بر عاطفه و باور مشترک، در مقیاس های کوچک تر اجتماعی مانند محله، کارآمدتر عمل می کنند. در این مقیاس، تقویت عاملیت جمعی، افزایش احساس اشتراک در سرنوشت جمعی و تمرکز بر جزییات روابط انسانی، قابلیت بیشتری دارد. از ین جهت، یک رابطه دوسویه و تقویت کننده شکل می گیرد؛ محله بستر ملموس و زنده برای تحقق کارکردهای هیات است و هیات، به نوبه خود، عاملی برای انسجام بخشی، هویت سازی و توانمندسازی ساکنان محله می شود. این دوگانه متقابل، ظرفیت بی بدیلی برای سیاستگذاری اجتماعی، خصوصاً در حوزه علوم ارتباطات، فراهم می آورد. هیات با تأکید بر سرمایه اجتماعی و اعتماد نهادینه شده ای که ایجاد می کند، می تواند به ارایه سبک زندگی اسلامی و الگویی برای تحول جامعه در سطح خرد بپردازد.
از مهارت افزایی تا کادرسازی
ظرفیت انسانی هیات ها فراتر از برگزاری مراسم مذهبی است. این نهادها با تبدیل شدن به «مدرسه عملی مهارت آموزی»، فضایی زنده برای تقویت اراده ی نیروی متعهد و کارآمد فراهم می کنند. جوانان در دل این مجموعه، اصولی هویتی مانند برنامه ریزی، انضباط، نظارت، اجرا، مدیریت زمان و درایت را بصورت عملیاتی فرا می گیرند و روحیه تعاون و کار جمعی در وجودشان نهادینه می شود. این ویژگی، عاملی کلیدی برای رویارویی با فردگرایی افراطی عصر دیجیتال است. در بعدی فراتر، هیات می تواند با مأموریت کشف، جذب و به کارگیری ظرفیتهای نهفته محله، به کادرسازی و سازماندهی نیروها بپردازد. مدیریت اثرگذار در هیات، که بر پایه مسئولیت پذیری، مشورت، دوری از انگیزه های شخصی، برنامه ریزی منظم و تفکر انتقادی استوار است، می تواند این ظرفیت را به فعلیت درآورد و تأثیرات عمیقی در تحول بافت اجتماعی محله بوجود آورد.
نقش راهبردی در توسعه اقتصادی-اجتماعی
هیات می تواند گامهای استواری در راه تحقق امور خیر و برقراری عدالت اجتماعی بردارد. این نهاد با تجمیع ذخیره های مردمی و جهت دهی سازنده به آنها، می تواند به موتور محرکه توسعه و پیشرفت جامع اجتماعی تبدیل گردد. توانمندسازی اقتصادی جامعه از راه ایجاد اشتغال، مهارت افزایی و کوشش برای خودکفایی نسبی، از دیگر کارکردهای هیات است که به اجرای قدرتمند پروژه های اجتماعی می انجامد. خودجوش بودن پروسه جمع سازی در هیات ها که ریشه در انس و محبت قلبی دارد، از احتیاج به خیلی از راهبردهای پیچیده و پرهزینه برای ایجاد تشکل ها می کاهد. بنابراین، استفاده نظام مند از ظرفیتهای مکانی، انسانی و معرفتی هیات می تواند به ظهور الگویی موفق از محله در تراز جامعه اسلامی در عصر ارتباطات مدرن منجر گردد.
