شاهد: شاهد: سیره شریف پیامبر(ص) به وضوح نشان میدهد که عدالت واقعی تنها در سایه اجرای یکسان قانون برای همه، بی توجه به هرگونه امتیاز اجتماعی، اقتصادی یا قبیله ای محقق می شود.
به گزارش شاهد به نقل از مهر، ماه ربیع الاول با نام پیامبر رحمت، حضرت محمدمصطفی (ص) عجین شده است. حضرت محمد (ص)، نه فقط جهت مسلمانان بلکه برای تمام بشریت، الگویی بی نظیر و جامع در همه ابعاد زندگی است. زندگی ایشان، سرشار از آموزه ها و رفتارهایی است که می تواند راهگشای سعادت فردی و اجتماعی باشد. پیامبر اکرم (ص) نمونه ی کامل مکارم اخلاق بودند. راستگویی، امانت داری، صبر، حلم، تواضع، شجاعت، عدالت و مهربانی تنها گوشه ای از فضائل اخلاقی ایشان است. ایشان حتی با دشمنان خود نیز با مدارا و عطوفت رفتار می کردند و همواره به دنبال هدایت و ارشاد بودند. اخلاق نیکوی ایشان، خیلی از مردم را به اسلام جذب کرد و ایشان را بعنوان «اسوه حسنه» معرفی نمود.
در روابط اجتماعی، پیامبر (ص) نمونه ای بارز از یک رهبر دلسوز و متواضع بودند. ایشان با فقرا و نیازمندان هم نشین می شدند، به مشکلات مردم گوش می دادند و برای حل آنها تلاش می کردند. در جامعه، برابری را میان همگان رعایت می کردند و هیچ گاه خویش را برتر از دیگران نمی دانستند. ایشان به صلح و آشتی اهمیت زیادی می دادند و تلاش می کردند تا اختلافات را به بهترین شکل حل و فصل کنند. در محیط خانواده، پیامبر (ص) همسری مهربان، پدری دلسوز و رئوف بودند. با همسران خود با احترام و عدالت رفتار می کردند و به فرزندان خود عشق می ورزیدند. ایشان در امور خانه مشارکت می کردند و هیچ گاه خویش را از انجام کارهای روزمره معاف نمی دانستند. زندگی خانوادگی ایشان، الگویی برای ساختن خانواده ای سالم و پویا است.
پیامبر اکرم (ص) علاوه بر رهبری معنوی، رهبری سیاسی جامعه را نیز بر عهده داشتند. ایشان حکومتی بر پایه عدالت، برابری و قانون الهی بنا نهادند. در حکومت داری، مشورت با مردم، رعایت حقوق اقلیت ها و مبارزه با ظلم و فساد را سرلوحه کار خود قرار دادند. مدیریت مدبرانه ایشان، جامعه ای قدرتمند و متحد را شکل داد. در بعد اقتصادی، پیامبر (ص) به اعتدال و پرهیز از اسراف تاکید داشتند. ایشان خود زندگی ای ساده داشتند و از تجمل گرایی دوری می کردند. در عین حال، به کار و کوشش برای کسب روزی حلال تشویق می کردند و به عدالت اقتصادی در جامعه اهمیت زیادی می دادند. ایشان با ربا و احتکار مبارزه می کردند و همواره به دنبال رفع فقر از جامعه بودند. در مجموع، زندگی پیامبر (ص) (ص) یک کتاب راهنمای جامع برای رسیدن به کمال انسانی است. در هر مرحله از زندگی، می توانیم با مطالعه سیره ایشان، راه درست را پیدا نماییم و خویش را به سمت سعادت رهنمون شویم. ایشان نه فقط چراغ راه مسلمانان، بلکه نوری فروزان برای هدایت تمامی انسان ها در طول تاریخ هستند.
راهنمای جامع برای رسیدن به کمال انسانی
محمدقدرتی شاتوری مدرس دانشگاه و پژوهشگر فقه، حقوق و اندیشه امام خمینی (ره) درباب عدالت در سیره پیامبر رحمت نوشت: رعایت عدالت و انصاف و رفع تبعیض ها جهت تحکیم تعاملات اجتماعی و اعتماد نسبت به مسؤلان در سطح جوامع از جایگاه والایی برخوردار می باشد. رعایت اصل عدالت محدود به گروه یا جناح خاصی نیست و ضروریست تمامی افراد در قالب عدالت در تعاملات اجتماعی و اقتصادی با یکدیگر رفتار کنند و دراین خصوص مسؤلان باید خویش را در مقابل همه افراد مسئول بدانند و در توزیع امکانات و منابع به دور از دید تبعیضی اهتمام داشته باشند. مسؤلان مکلفند با عزمی راسخ و بدون هیچ نوع ملاحظه ای، در راه اجرای عدالت و رفع تبعیض در تمامی عرصه ها گام بردارند و با به کارگیری تمامی ظرفیت ها و امکانات، زمینه برخورداری عادلانه تمامی آحاد ملت از مواهب و فرصت های کشور را فراهم آورند. لازم است نهادهای آموزشی، نهاد اجرائی، نهاد تقنینی، قضایی و نهادهای دینی و رسانه ها اصل عدالت را در تمامی برنامه های خود بگنجانند.
با مطالعه در سیره نبوی مشخص می شود که عدالت جایگاه مشخص و والایی نزد ایشان دارد. ایشان به منظور برقراری عدالت در همه زمینه ها، اهتمام جدی داشتند و در رفتار با مردم توجهی به نژاد، رنگ، سلایق و جنسیت نداشتند و رفع تبعیض ها و اهتمام به اجرای عدل سرلوحه برنامه های ایشان جهت تکمیل مکارم اخلاقی بوده است. ایشان پیامبری برای همه بوده اند و خلق حسنه ایشان محدود به قوم یا قبیله و افراد خاصی نبوده است.
پیامبر (ص) فرموده اند: عَدْلُ ساعَهٍ، خَیْرٌ مِنْ عِبادَهِ سَبْعینَ سَنَهً، قِیامِ لَیْلِها وَ صِیامِ نَهارِها؛ (مشکاه الأنوار، ص ۵۴۴): ساعتی عدالت، بهتر از هفتاد سال عبادت است که شب هایش به نماز و روزهایش به روزه بگذرد.
از دیدگاه جوادی آملی: قرآن به هر انسانی از هر ملیت و مذهب و با هر فرهنگ و رسومی دستور می دهد که قسط و عدل را رعایت کند: کُونُوا قَوّامینَ لِلّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ، برای اینکه راه رسیدن به زندگی مسالمت آمیز و جامعه سالم همین است. در این آیه و آیات دیگر، راه های تحقق این هدف مهم و نیز موانع تحقق آنرا بیان می کند؛ همچون طبق آیه مذکور، عداوت و غضب می تواند مانع تحقق عدالت در جامعه باشد.(جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج ۲۲: ص ۱۱۹)
خداوند در آیه ۲۵ سوره حدید می فرماید: (لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ) آن چه از آیه فوق برداشت می شود آن است که پیامبران به سه وسیله مجهز بودند: بینات و علل روشن، کتاب آسمانی، و معیار سنجش حق از باطل و خوب از بد یا میزان. هدف از ارسال رسل با این تجهیزات کامل اجرای «قسط و عدل» است.
حضرت محمد (ص) از جانب خداوند متعال مأمور شدند تا عدالت را در جامعه برپا دارد. خداوند در آیه ۱۵ سوره شوری فرموده است: (وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ کِتَابٍ ۖ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ ۖ اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّکُمْ ۖ لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَکُمْ أَعْمَالُکُمْ) در آیه فوق خداوند به پیامبر دستور می دهد که برای حل اختلافات و احیای آیین انبیا بکوشد، و در این راه نهایت استقامت را به خرج دهد. جهت رسیدن به وحدت رفتار با عدالت پیش زمینه احیای این مهم خواهد بود و در ادامه می فرماید: بگو: «من مأمورم که در بین همه شما عدالت کنم» (وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ). چه در قضاوت و داوری ها، چه در حقوق اجتماعی و مسایل دیگر.
جهت تکمیل مکارم اخلاقی اجرای عدالت سرلوحه برنامه های ایشان بوده است. همانگونه که فرموده است: بِالْعَدْلِ قامَتِ السَّماواتُ وَ الاَْرْضُ؛ آسمان ها و زمین، با عدالت، پا برجا می مانند.(عوالی اللآلی، ج ۴، ص ۱۰۳) آن چه از سخن فوق برداشت می شود آن است که استقرار همه امور به عدل و استواری همه چیز به آنست. عدالت اجتماعی در معنای وسیع، شامل همه حقوق های فردی، اجتماعی و جمیع اقسام حقوقی می شود.
شهید مطهری در این زمینه می نویسد: «در قرآن، از توحید گرفته تا معاد، و از نبوت گرفته تا امامت و زعامت، و از آرمان های فردی گرفته تا هدف های اجتماعی، همه بر محور عدل استوار شده است. عدل قرآن، همدوش توحید، رکن معاد، هدف تشریع نبوت، فلسفه زعامت و امامت، معیار کمال فرد و مقیاس سلامت اجتماع است. عدل قرآن، آنجا که به توحید یا معاد مربوط می شود به نگرش انسان به هستی و آفرینش شکل خاص می دهد و به بیانی دیگر نوعی «جهان بینی» است آنجا که به نبوت و تشریع و قانون مربوط می شود، یک «مقیاس» و «معیار» قانونشناسی است؛ و به بیانی دیگر جای پایی است برای عقل که در ردیف کتاب و سنت قرار گیرد و جز منابع فقه و استنباط به شمار آید.
آنجا که به امامت و رهبری مربوط می شود یک «شایستگی» است، آنجا که پای اخلاق به میان می آید «آرمانی انسانی» است، و آنجا که به اجتماع کشیده می شود یک «مسئولیت» است.» (مطهری، عدل الهی، ج ۱، ص ۲۷)
امام صادق مقابل السلام فرموده است: إنّ رسولَ اللّه ِ صلی الله مقابل و آله اُتیَ بامْرأهٍ لَها شَرَفٌ فی قَومِها قَد سَرَقَتْ، فأمَرَ بقَطْعِها، فاجْتَمعَ إلی رسولِ اللّه ِ صلی الله مقابل و آله ناسٌ مِن قُرَیشٍ وقالوا: یا رسولَ اللّه ِ، تُقْطَعُ امْرأهٌ شَریفهٌ مثلُ فُلانَهَ فی خَطَرٍ یَسیرٍ؟!
قالَ: نَعَم، إنّما هَلکَ مَن کانَ قَبْلَکُم بمِثْلِ هذا، کانوا یُقیمونَ الحُدودَ علی ضُعَفائهِم ویَتْرُکونَ أقْوِیاءهُم وأشْرافَهُم فهَلَکوا (دعائم الإسلام، ج ۲، ۴۴۹) امام صادق مقابل السلام به نقل از پدرانش علیهم السلام فرمود: زنی را که در بین قوم و قبیله خود شرافت و حرمتی داشت به جرم دزدی نزد رسول خدا صلی الله مقابل و آله آوردند، پیامبر صلی الله مقابل و آله فرمان داد دست او را قطع کنند. عده ای از قریش نزد پیامبر آمدند و عرض کردند: ای پیامبر خدا! دست زن شریفی مثل او را به خاطر خطای کوچکی قطع می کنی؟!
فرمود: آری، پیشینیان شما به جهت چنین کاری به نابودی افتادند. آنها حدود (کیفرها) را در رابطه با ضعیفانشان اعمال می کردند و با قدرتمندان و اشراف خود، کاری نداشتند؛ ازاین رو هلاک گشتند.
این روایت تصویر گویا و تکان دهنده ای از اصل بنیادین «عدالت قضائی» و نفی کامل «تبعیض» در اسلام را ترسیم می کند. پیامبر اکرم (ص) بدون کوچک ترین تردید و ملاحظه ی شخصیتی، حکم قطع دست را صادر می کند. این اقدام قاطعانه، نماد بارز حاکمیت قانون به جای حاکمیت افراد و ثروت و نفوذ است. بنابراین، این حدیث شریف به وضوح اعلام می کند که عدالت واقعی تنها در سایه اجرای یکسان قانون برای همه، بی توجه به هرگونه امتیاز اجتماعی، اقتصادی یا قبیله ای محقق می شود.
با مطالعه در سیره نبوی مشخص می شود که عدالت جایگاه مشخص و والایی نزد ایشان دارد. شهید مطهری در این مورد می نویسد: «در قرآن، از توحید گرفته تا معاد، و از نبوت گرفته تا امامت و زعامت، و از آرمان های فردی گرفته تا هدف های اجتماعی، همه بر محور عدل استوار شده است. آنجایی که به امامت و رهبری مربوط می شود یک «شایستگی» است، آنجایی که پای اخلاق به میان می آید «آرمانی انسانی» است، و آنجایی که به اجتماع کشیده می شود یک «مسئولیت» است.» (مطهری، عدل الهی، ج ۱، ص ۲۷) امام صادق مقابل السلام فرموده است: إنّ رسولَ اللّه ِ صلی الله مقابل و آله اُتیَ بامْرأهٍ لَها شَرَفٌ فی قَومِها قَد سَرَقَتْ، فأمَرَ بقَطْعِها، فاجْتَمعَ إلی رسولِ اللّه ِ صلی الله مقابل و آله ناسٌ مِن قُرَیشٍ وقالوا: یا رسولَ اللّه ِ، تُقْطَعُ امْرأهٌ شَریفهٌ مثلُ فُلانَهَ فی خَطَرٍ یَسیرٍ؟!
