شاهد: برخلاف برخی باورها که منشأ مشروطه و مجلس شورای ملی را از کشورهایی مانند انگلستان یا امپراتوری عثمانی می دانند، در ایران، این مفاهیم ریشه های عمیقی در تفکرات اسلامی داشتند.
به گزارش شاهد به نقل از مهر، امروز سالگرد صدور فرمان مشروطیت است. انقلاب مشروطیت، یکی از مهم ترین و تأثیرگذارترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران است که منجر به تغییر ساختار سیاسی از استبداد مطلق به حکومت مشروطه شد. این حرکت عظیم که ریشه های عمیقی در نارضایتی عمومی از ظلم و ستم حکام قاجار و همین طور تفکرات اسلامی و عدالت خواهانه داشت، با رهبری و حمایت گسترده علما و مردم به ثمر نشست.
در دوران قاجار، حکومت بطور کامل در دست شاه بود و اراده او بر همه امور جامعه حاکم بود. این استبداد نه فقط در پایتخت، بلکه در استانها و ولایات نیز توسط حکام، شاهزاده ها و درباریان بدون توجه به نیازها و حقوق مردم اعمال می شد. حتی دخالت علما نیز در خیلی از موارد نتوانست جلوی ظلم و ستم را بگیرد. خصوصاً بعد از قتل ناصرالدین شاه، هرج و مرج و بی عدالتی افزایش پیدا کرد. این وضعیت موجب شد که مردم بدنبال “عدالت خانه” باشند؛ محلی برای استیفای حقوق و بازگرداندن عدالت به جامعه.
حرکت های ظالمانه حاکم تهران نسبت به تجار و مردم، به اوج خود رسید و منجر به تحصنی بزرگ در قم شد. در این تحصن که در زمان مظفرالدین شاه رخ داد، مردم به صراحت خواهان تشکیل عدالت خانه شدند. مقاومت درباریان و در مقابل، ایستادگی علما، ضرورت وجود عدالت خانه را بالاتر از پیش نمایان کرد. همین مورد به تدریج به ایجاد “مجلس شورای ملی” انجامید، جایی که مردم، بزرگان و علما بتوانند در آنجا به مشورت و تصمیم گیری بپردازند.
برخلاف برخی باورها که منشأ مشروطه و مجلس شورای ملی را از کشورهایی مانند انگلستان یا امپراتوری عثمانی می دانند، در ایران، این مفاهیم ریشه های عمیقی در تفکرات اسلامی داشتند. علما، مفهوم عدالت خانه را از آموزه های اسلام و قرآن استخراج کردند و مجلس شورای ملی نیز برمبنای احادیث و آموزه های اسلامی در حوزه شورا و مشورت شکل گرفت.
مراجع بزرگ نجف، خصوصاً آیات آخوند خراسانی، شیخ عبدالله مازندرانی و میرزا حسین خلیلی تهرانی، نقش کلیدی در تبیین و ترویج مشروطه داشتند. میرزا محمدحسین غروی نائینی نیز با نگارش رساله تنبیه الأمه و تنزیه المله به این حرکت فکری عمق بیشتری بخشید که آیت الله آخوند خراسانی و میرزا عبدالله نیز مقدمه ای بر آن افزودند. این اقدامات نشان دهنده رهبری و راهبری علمای شیعه در صف اول این نهضت بود.
همزمان با حرکت علما، جریانی مرموز و وابسته به فراماسونری و سیاستهای انگلستان، با حضور افرادی نظیر فروغی و حسن تقی زاده، اهتمام در انحراف مسیر مشروطه داشت. این جریان، با جوسازی، بهتان زنی و انتشار شایعات، اختلافاتی را بین علما و مردم ایجاد کرد. در همین ایام، شیخ فضل الله نوری و آیت الله سیدمحمدکاظم یزدی صاحب عروه با طرح مشروطه مشروعه، بر لزوم انطباق قوانین با مبانی اسلامی تاکید کردند.
در مجلس اول، بخش عمده ای از گردانندگان، همین فراماسونرها بودند که قصد داشتند قوانین غربی را اعمال کنند. در مقابل این رویکرد، آیت الله بهبهانی ایستادگی کرد و بنابراین توسط باند تقی زاده و دموکرات ها ترور شد. این اتفاقات نشان داد که چه طور جریان های وابسته به استعمار، با کار تشکیلاتی و ترور شخصیت، اهتمام در منحرف کردن اهداف اصلی مشروطه داشتند.
تفاوت دیدگاه علما درباره ی مشروطیت
علما در اهداف بنیادین مشروطه اختلافی نداشتند و همگی برمبنای اسلام عمل می کردند. همانطور که شیخ فضل الله نوری بیان می کند، اختلاف او با مراجع ثلاث نبود، بلکه با سوسیالیست ها و فرنگی مآبان بود. با این وجود، دو دیدگاه اصلی در بین روحانیون شکل گرفت: یک دیدگاه که توسط شیخ فضل الله نوری، ملاّ محمد رستم آبادی و عده ای دیگر عنوان شد، بر این باور بود که قوانین باید بطور کامل برمبنای قوانین اسلامی باشد. تحصن شیخ فضل الله نوری در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (س) و تأیید علمای دیگری مانند آیت الله میرزا علی اکبر مجتهد اردبیلی، میرزا حسن مجتهد تبریزی و آیت الله سید محمد کاظم یزدی در نجف، نشان دهنده اهمیت این دیدگاه بود.
گروهی از روحانیون مانند آخوند خراسانی، میرزا عبدالله مازندرانی و میرزا محمد حسین غروی نائینی در نجف و سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی در تهران، معتقد بودند که با حضور علما در مجلس، می توان جلوی نفوذ عوامل اجنبی را گرفت و تا وقتی که قوانین تعارض بنیادین با اسلام نداشته باشند، کفایت می کند. آیت الله نائینی در کتاب خود، خطر اصلی را «شجره خبیثه استبداد» می دانست. با این وجود، این دسته از علما ممکنست دست مرموز عوامل استعمار و فراماسون ها را به خوبی ندیده بودند.
جریان فراماسونری و وابسته به انگلیس، از این شکاف و شقاق بهره برد و با برنامه ریزی قبلی، شخصیت شیخ فضل الله نوری را اعدام کرد. این اختلاف در نهایت به سود جریان انگلیسی به اتمام رسید. معیارهای انقلاب مشروطه از ابتدا برمبنای اسلام و با هدف از بین بردن بنیان استبداد و استعمار در جامعه و تشکیل حکومتی متکی به دین و مبانی قرآن بود. مطالبات اصلی مردم در مشروطه، حاکمیت قانون، رفع ظلم و تساوی حقوق در محاکم بود که همگی با ادله و براهین قرآنی و نهج البلاغه اثبات می شدند.
انقلاب مشروطیت حرکتی اصیل و اسلامی بود که با رهبری علما و حمایت مردم شکل گرفت تا بنیان های استبداد را از بین ببرد و حکومتی بر پایه عدالت اسلامی بنا نهد. با این وجود، نفوذ جریان های فراماسونری و عوامل وابسته به استعمار، تلاش هایی برای انحراف این نهضت صورت داد که منجر به چالش ها و مشکلاتی در راه آن شد. تاریخ نشان داده است که هر حرکتی که مشروعیت مذهبی داشته باشد، مورد حمایت مردم قرار گرفته و در مقابل، حرکت های بدون مشروعیت، از حمایت مردمی محروم مانده اند. آثار و مکتوبات علمای شیعه، گواه بر نقش محوری آنان در رهبری و راهبری این انقلاب بزرگ است.
مهم ترین موفقیت انقلاب مشروطه، برقراری نظام مشروطه و محدود شدن قدرت پادشاه بود. این امر به تشکیل مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی منجر گردید که قدمی مهم در راستای استقرار حاکمیت قانون و مشارکت مردم در حکومت بود. انقلاب مشروطه موجب ایجاد احزاب و انجمن های سیاسی، گسترش مطبوعات و روزنامه نگاری و افزایش آگاهی سیاسی مردم شد. این تحولات به توسعه سیاسی و مشارکت بیشتر مردم در اداره کشور کمک کرد.
این انقلاب موجی از تحولات فرهنگی را در ایران به همراه داشت. ظهور ادبیات مشروطه، گسترش آموزش و پرورش و آشنایی بیشتر با دستاوردهای غرب، همچون این تحولات بودند. این امر به توسعه فرهنگی و افزایش سطح دانش و آگاهی عمومی کمک کرد. بااینکه انقلاب مشروطه در ابتدا تأثیر مثبتی بر اقتصاد نداشت، اما به تدریج زمینه ساز اصلاحات اقتصادی و کوشش برای توسعه صنعتی و تجاری شد. ایجاد بانکها و شرکت های تجاری، همچون اقدامات در این خصوص بود.
