چرا فلسفه و حکمت ملی مفاهیمی پارادوکسیکال هستند؟

به گزارش شاهد، پذیرش دین، نه بر مبنای ملیت یا محل تولد، بلکه بر مبنای معیارهای حق و باطل باید باشد. اگر دینی بر حق است، باید آنرا پذیرفت، فارغ از اینکه خاستگاه آن در سرزمین ما باشد یا در آن سوی جهان.

به گزارش شاهد به نقل از مهر، محمد فنایی اشکوری فیلسوف و پژوهشگر فلسفه در یادداشتی به مبحث فلسفه ملی و دین ملی پرداخت و نوشت: فرهنگ، ادبیات و زبان، ستون های هویت یک ملت اند. این عناصر، مانند تار و پود یک قالی، از دل تاریخ و جغرافیای یک ملت برمی خیزند و با آداب و رسوم، اسطوره ها و تجربیات مشترک یک سرزمین شکل می گیرند. به همین دلیل، صحبت از فرهنگ ملی یا ادبیات ملی معقول است. این ها هویت یک ملت را تعریف می کنند و مرزهای مشخصی دارند. اما وقتی به حقیقت می رسیم، این مرزها رنگ می بازند.

فلسفه: جست وجوی حقیقتی جهانی

فلسفه، بر خلاف ادبیات و فرهنگ، دغدغه اش زیبایی یا هویت نیست، بلکه جست وجوی حقیقت است. حقیقت، ذاتاً مفهومی جهانی و بی مرز و فراملی است. اینکه یک ایده فلسفی در یونان باستان شکل گرفته یا در ایران به بالندگی رسیده، تنها به خاستگاه آن اشاره دارد، نه به ملیت آن. اندیشه های افلاطون یا ابن سینا، باآنکه در بستر فرهنگی خاصی متولد شده اند، اما به هیچ قوم و ملت یا سرزمینی تعلق ندارند. آنها برای هر انسانی که به دنبال فهم جهان و جایگاه خود در آن است، قابل تأمل و ارزشمندند.
از این رو عبارت «فلسفه ملی» یا «حکمت ملی»، تناقض درونی دارد. فلسفه، بنا به تعریف خود، کوشش برای درک حقایق بنیادین هستی است و این حقایق از ملیت یا جغرافیا فراتر می روند. حقیقت ریاضی و تجربی هم همینطور است. یک قضیه ریاضی، چه در چین اثبات شود چه در آلمان، برای تمام جهان یکسان است. ما ریاضی ملی نداریم. همچنین است فلسفه. اگر یک ایده فلسفی درست باشد، برای همه درست است و اگر نادرست باشد، برای همه نادرست. محدود کردن فلسفه به یک ملیت، از آن یک ایدئولوژی یا اسطوره می سازد، نه مسیری برای رسیدن به حقیقت، مگر “فلسفه” را در معنایی غیر فنی به آداب و رسوم و مانند آن به کار بریم.
در زمان حکومت پهلوی می کوشیدند فلسفه سهروردی را فلسفه ملی ایرانی اعلام کنند، چون سهروردی از حکمای ایران باستان به نیکی یاد کرده و از تعالیم آنها سخن گفته؛ در حالیکه سهروردی مسلمان حقیقت جویی است که حقیقت را هر جا که بیابد می ستاید، چه در ایران باستان، چه در یونان و چه در جهان اسلام.
اخیراً یکی از اساتید محترم، ابن سینا را بعنوان کسی که با گرایش به حکمت اشراقی در فکر احیا و بازسازی فلسفه ملی ایرانی بوده معرفی کرده است، چیزی که با شخصیت ابن سینا ناسازگاری مطلق دارد. ابن سینا استاد منطق و تفکر عقلی و قهرمان برهان و استدلال است. سخن برهانی را از هر جا می پذیرد و سخن بدون برهان را از هیچ کسی نمی پذیرد. ابن سینا تشنه حقیقت است. اولاً این که ابن سینا به دنبال حکمت اشراقی بوده محل بحث است. خیلی از ابن سینا پژوهان مانند گواشن و گوتاس اعتقاد دارند نظام معرفتی ابن سنیا عقلگرایی مشایی است و حکمت مشرقی او همان فلسفه مشایی در بین فیلسوفان شرقی است، نه از سنخ حکمت اشراقی افلاطون و سهروردی. ثانیاً او اگر به دنبال اشراق و عرفان هم برود در جستجوی حقیقت است، نه ملیت. البته که سهروردی و ابن سینا ایرانی اند و به ایران و فرهنگش عشق می رزند و هر دو از احیاگران زبان فارسی اند، چنانکه ما هم ایرانی هستیم و به این کشور و ملت و فرهنگ دلبسته ایم، اما فلسفه آنها و هیچ فلسفه معتبری نمی تواند ملی باشد. این خطا واکنشی است به خطای بزرگ تر کسانیکه فلسفه حکیمان مسلمان را «فلسفه عربی» می نامند. خطای اینان از آن جهت بزرگ تر است که نه تنها فلسفه محدود به یک قوم و زبان نیست، بلکه اغلب این فیلسوفان اساساً عرب نیستند؛ یعنی علاوه بر یک خطای منطقی، آنها را عرب پنداشتن دروغ و آدم ربایی هم هست.

دین: حقیقتی برای همه بشریت

همین منطق در مورد دین هم صادق است. دین، ادعای عرضه ی یک حقیقت غایی در رابطه با ی هستی و حیات دارد. این حقیقت، اگر معتبر باشد، جهانی است و محدود به مرزهای سیاسی یا نژادی نمی گردد. عبارت دین ملی، درست مانند فلسفه ی ملی، مفهومی متناقض است. خدا خدای همه هستی است ما خدای ملی نداریم. امکان دارد هر کشوری برای خود «مرغ ملی» (national beird) بعنوان نماد انتخاب نماید، اما خدای ملی بی معناست. خدای ملی همان بت پرستی عرب جاهلی است که هر قبیله ای خدا یا خدایان خاص خویش را داشت.
پذیرش دین، نه بر مبنای ملیت یا محل تولد، بلکه بر مبنای معیارهای حق و باطل باید باشد. اگر دینی بر حق است، باید آنرا پذیرفت، فارغ از اینکه خاستگاه آن در سرزمین ما باشد یا در آن سوی جهان. به همین ترتیب، اگر دینی باطل است، باید از آن روی گرداند، حتی اگر در خاک ما شکل گرفته باشد و نیاکان ما از آن پیروی کرده اند.
اسلام، مسیحیت یا آیین هندو، هر کدام خاستگاه جغرافیایی مشخصی دارند، اما پیروان آنها در سراسر دنیا پراکنده اند و خویش را با ملیت خاصی تعریف نمی کنند. این ادیان، رسالت خویش را هدایت بشریت می دانند، نه صرفا یک ملت خاص. تفکراتی مانند «ما ایرانیان باید دین ایرانی داشته باشیم» منطق نادرستی است، چونکه دین به ملیت وابسته نیست، بلکه به ادعای خود برمدار حقیقت است. ما باید به دنبال دین حق باشیم، نه دین ملی. اسلام در منطقه ای عربی ظهور کرد اما مختص به اعراب نیست، بلکه دینی جهانی است و مخاطبش مردمان (الناس) است، با صرف نظر از ملیت و نژاد و زبان. اعراب جاهلی دعوت پیامبر را نمی پذیرفتند و اصرار می کردند که ما از دین پدران و اجداد خود پیروی می نماییم. قرآن کریم در پاسخ می فرماید حتی اگر پدرانتان در گمراهی بودند باز از آنها پیروی می کنید؟ برخی در قرن بیست و یکم همان منطق اعراب جاهلی را احیا کرده، میگویند ما باید پیرو دین نیاکان ایرانی خود باشیم. این منطق جاهلیت است که مخالف حق جویی و حقیقت طلبی است. شباهت منطق این عرب ستیزان با منطق عرب جاهلی عجیب است!
دین ملی دین من درآوردی و جعلی است. دین خدا همان اسلام است که تسلیم بودن در مقابل خداوند است. «ان الدین عندالله الاسلام». اسلام کاربرد عام و خاص دارد. معنای عام اسلام تسلیم بودن در مقابل خداوند است. ادیان الهی قبل از اسلام به معنای عام اسلام بودند و ابراهیم و موسی و عیسی مسلم بودند. اسلام در کاربرد خاص نام دین خاتم است. در نهایت، هم فلسفه و هم دین، فراتر از مرزهای جغرافیایی و هویت های ملی قرار دارند. آنها به دنبال کشف و عرضه حقیقتی جهانی هستند که به تمام انسان ها متعلق می باشد. به همین دلیل، صحبت از فلسفه ملی یا دین ملی به معنای محدود کردن حقیقت است، امری که ذات این دو را نقض می کند. ملی گرایی و ناسیونالیسم هر حکمی داشته باشد نباید به اینجا منتهی شود.

منبع: شاهد