۱۵ خرداد ۴۲ در خیابان های قم، تهران و شیراز چه خبر بود؟ نقش مهم حوزه

به گزارش شاهد، قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، به دنبال سخنرانی انقلابی عالم فرزانه ای که آن روزها او را حاج آقا روح الله می نامیدند در مدرسه فیضیه قم و دستگیری ایشان در شب ۱۵ خرداد، نقطه عطفی در تاریخ مبارزات بود.

به گزارش شاهد به نقل از مهر، امروز پانزدهم خرداد سالروز قیام خونین مردم در نیمه خرداد سال ۴۲ شمسی است. قیام ۱۵ خرداد و بعد از آن، بعنوان یک نقطه عطف، نقش حوزه علمیه قم را از یک مرکز صرفا علمی به کانون اصلی مبارزه، رهبری و سپس مدیریت فرهنگی و فکری جامعه ایران تبدیل کرد.
حوزه علمیه قم، بعنوان مهم ترین و بزرگ ترین مرکز علمی تشیع در ایران، از دیر باز نقش محوری در حفظ، ترویج و گسترش فرهنگ شیعی بازی کرده است. این نقش، بخصوص بعد از قیام ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ و تشکیل نهضت امام خمینی (ره)، ابعاد جدیدی به خود گرفت و به یکی از عوامل اصلی بیداری اسلامی و پیروزی انقلاب اسلامی در ایران تبدیل شد.
ریشه های حوزه علمیه قم به قرون اولیه اسلامی بازمی گردد، زمانیکه قم بعنوان یکی از مراکز اولیه تشیع، میزبان علما و محدثان برجسته بود. با این وجود، احیای رسمی و سازمان یافته این حوزه در سال ۱۳۰۱ شمسی توسط آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی صورت پذیرفت. بعد از ایشان و در دوران مرجعیت آیت الله بروجردی، حوزه قم به اوج شکوفایی خود رسید و به یکی از معتبرترین حوزه های علمیه تشیع، هم ارز حوزه نجف، تبدیل شد. در این دوره، نه تنها طلاب از شهر های مختلف ایران بلکه از مناطق شیعه نشین دنیا هم برای تحصیل به قم روی آوردند.
قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، به دنبال سخنرانی انقلابی عالم فرزانه ای که آن روزها او را «حاج آقا روح الله» می نامیدند در مدرسه فیضیه قم و دستگیری ایشان در شب ۱۵ خرداد، نقطه عطفی در تاریخ مبارزات مردمی ایران و نقش حوزه علمیه قم بود. این قیام که با انگیزه اسلامی، عشق به روحانیت و پیروی از امام خود شکل گرفت، نشان داد که ریشه های عمیق مکتب اسلام و پیوند مردم با روحانیت، نیروی عظیمی برای مبارزه با استبداد و استعمار است.

پس از درگذشت آیت الله بروجردی و اوج گیری مبارزات سیاسی، علمای طراز اول حوزه علمیه قم با ایجاد جلسات مشترک و اتخاذ مواضع واحد، ضمن ارتباط با علمای سایر شهرها و حمایت مراجع نجف، نقش رهبری نهضت را برعهده گرفتند. امام خمینی (ره) که اندیشه تشکیل نظامی مبتنی ولایت فقیه را در ذهن داشت، راهگشای این حرکت بود.
امام خمینی با صدور اعلامیه ای خطاب به وعاظ و مبلغان دینی خواهان استفاده از این ایام در جهت مبارزه با نظام حاکم و یادآوری «مصیبت های وارده بر اسلام و مراکز فقه و دیانت و انصار شریعت» شد و تاکید کرد که خطر ضدیت حکومت شاه با اسلام «کمتر از خطر بنی امیه نیست» و ضمن اخطار نسبت به همکاری حکومت با اسرائیل و اینکه دستگاه جبّار به اسم آزادی بانوان قصد اغفال ملت را دارد و می خواهد «مقاصد شوم اسرائیل را اجرا کند» و هم ضمن اشاره به نفوذ ایادی فرقه ضالّه در دستگاههای دولتی از وعاظ خواست تا خطر اسرائیل را به مردم تذکر دهند و گوشزد کرد که «سکوت در این ایام تأیید دستگاه جبار و کمک به دشمنان اسلام است». مراجع تقلید و سایر علما هم این رویارویی با حکومت را تأیید کردند و بدین ترتیب، در محرم آن سال، کمتر شهری بود که پیام امام خمینی و علما را دریافت نکرده باشد. در واقع، با عنایت به حضور مردم در مجالس سوگواری و سخنرانی و نوحه خوانی علیرغم اینکه مسؤلان امنیتی از وعاظ تعهد گرفته بودند که بر ضد اسرائیل و شاه و در مخاطره قرار گرفتن اسلام سخنی نگویند مراسم سوگواری در بیش تر شهرها و قراء و قصبات، همچون در تهران و قم و تبریز رنگ سیاسی به خود گرفت.

قیام ۱۵ خرداد نهضتی کاملا مردمی بود که همه اقشار جامعه، از شهری و روستایی و بازاری و دانشگاهی، و زن و مرد و پیر و جوان در آن شرکت داشتند. روحانیون قم با برقراری ارتباط میان توده مردم و رهبری نهضت، تاثیر بزرگی در مردمی شدن مبارزه داشتند. طلاب و روحانیون قم با اعزام مبلغان در روزهای تبلیغی به اقصی نقاط کشور و با بهره گیری از پایگاه های مذهبی همچون مساجد و حسینیه ها، توانستند زمینه های فکری جدیدی در اقشار مختلف جامعه، بخصوص قشر جوان و تحصیل کرده، فراهم آورند. این امر به پایان دوران گفتمان استراتژی بقا و سیاست گریزی در حوزه منجر گردید و گفتمان طرح عملی حکومت اسلامی را مطرح ساخت.
این قیام که در اعتراض به دستگیری امام خمینی (ره) و سیاستهای رژیم پهلوی شکل گرفت، با سرکوب شدید نیروهای حکومتی مواجه گردید و به یک روز خونین در شهر های مختلف ایران، بخصوص قم، تهران، ورامین و شیراز تبدیل گشت. در ادامه به روایت آن چه در این شهرها صورت گرفت می پردازیم:

کانون نخستین قیام

شهر مقدس قم، بعنوان خاستگاه و مرکز اصلی فعالیتهای امام خمینی (ره)، شاهد اصلی تشکیل و اوج گیری قیام ۱۵ خرداد بود. در شب ۱۴ خرداد بعد از سخنرانی کوبنده امام خمینی (ره) در مدرسه فیضیه قم، که بشدت به شاه و اسرائیل حمله کرده بود، ایشان در سحرگاه توسط نیروهای ساواک دستگیر و به تهران منتقل شدند
صبح ۱۵ خرداد بود که خبر دستگیری امام به سرعت در شهر قم پیچید و خشم مردم، طلاب و روحانیون را برانگیخت. جمعیت کثیری از مردم، همچون طلاب، کسبه، بازاریان و اقشار مختلف، با شعارهای «یا مرگ یا خمینی»، «مرگ بر شاه» و «الله اکبر» بسمت حرم حضرت فاطمه معصومه (س) و سپس بیت امام خمینی (ره) حرکت کردند. خانه امام خمینی در محله یخچال قاضی، در زمان خرید در حاشیه شهر قرار داشت. این خانه در سال ۱۳۲۱ ساخته شد و در عین حالی که از وسعت مناسبی برخوردار است، بسیار ساده و فاقد هر گونه تزئینات بود.
نیروهای نظامی و شهربانی، با محاصره خیابان ها و استفاده از تانک و نفربر، تلاش در متفرق کردن جمعیت داشتند. اما مردم مصمم بودند و در مقابل گلوله های مأموران ایستادگی می کردند. مدرسه فیضیه، که کانون اصلی اعتراضات بود، مورد حمله قرار گرفت و خیلی از طلاب و مردم در آنجا به شهادت رسیدند. تصاویر پیکرهای غرق به خون در صحن فیضیه، به نمادی از این قیام تبدیل شد.

همبستگی با قم

تهران، پایتخت و بزرگترین شهر ایران، با دریافت خبر دستگیری امام خمینی (ره) به سرعت به کانون اعتراضات تبدیل شد و به همبستگی با مردم قم پرداخت. بامداد ۱۵ خرداد بازاریان تهران به نشانه اعتراض، مغازه های خویش را تعطیل کردند و اعتصاب عمومی اعلام گردید. گروههای بزرگی از مردم از مناطق مختلف شهر، بخصوص جنوب تهران، با شعارهای مذهبی و ضد رژیم بسمت مرکز شهر و کاخ مرمر محل اقامت شاه به حرکت درآمدند.

خیابان های اصلی تهران، بخصوص بازار، چهارراه مولوی، میدان ارگ و خیابان های اطراف کاخ، شاهد درگیری های شدید میان تظاهرکنندگان و نیروهای نظامی بودند. نیروهای ارتش با بهره گیری از اسلحه سنگین، تانک و حتی هواپیماهای جنگنده، مردم را سرکوب کردند. در بعضی مناطق، مردم با سنگ و چوب در مقابل نیروهای مسلح مقاومت می کردند. تعداد شهدا و مجروحین در تهران هم بسیار بالا بود. آمار دقیقی از قربانیان در دست نیست، اما تخمین زده می شود که خیل عظیمی در این روز در تهران کشته و زخمی شدند. خیلی از فعالان و رهبران مذهبی و سیاسی هم دستگیر و زندانی شدند.

قافله ای به سمت شهادت

منطقه ورامین، که در نزدیکی تهران قرار دارد، هم همچون مناطقی بود که با شنیدن خبر دستگیری امام خمینی (ره)، مردم آن به خروش آمدند. پس از ظهر ۱۵ خرداد مردم ورامین، پیشوا و اطراف آن، با شور و شوق مذهبی و در اعتراض به دستگیری امام، با کفن های سفید و با شعار «یا مرگ یا خمینی» و «مرگ بر شاه» بسمت تهران حرکت کردند تا به تظاهرکنندگان پایتخت بپیوندند.
هنگامی که این قافله عزادار و معترض به نزدیکی پل باقرآباد در راه ورامین به تهران رسید، توسط نیروهای نظامی متوقف شدند. نیروهای نظامی بدون هیچ اخطاری، به سمت مردم آتش گشودند و خیلی از مردم بی دفاع را به شهادت رساندند. پیکرهای غرق به خون این شهدا، بخصوص کشاورزان و کارگران، در تاریخ به «کفن پوشان ورامین» معروف شدند و نمادی از مظلومیت و شجاعت مردم در مقابل رژیم پهلوی گشتند.
یکی از شهرهایی که در قیام ۱۵ خرداد بپاخاست شیراز بود. شیراز، شهری با پیشینه مذهبی و فرهنگی غنی، هم در ۱۵ خرداد شاهد اعتراضات گسترده ای بود. بامداد ۱۵ خرداد با انتشار خبر دستگیری امام خمینی (ره)، مردم شیراز هم به خیابان ها آمدند و به اعتراض پرداختند. روحانیون و وعاظ محلی نقش برجسته ی در سازماندهی این اعتراضات داشتند. نیروهای نظامی و امنیتی با خشونت به مواجهه با تظاهرکنندگان پرداختند. درگیری های خیابانی در نقاط مختلف شهر، بخصوص در بازار و اماکن مذهبی، رخ داد. تعداد زیادی از مردم دستگیر و زخمی شدند. باآنکه شدت و گستردگی کشتار در شیراز به اندازه قم و تهران نبود، اما این شهر هم سهم خویش را از خون و مبارزه در ۱۵ خرداد ایفا کرد.
قیام ۱۵ خرداد، باآنکه با سرکوب شدید و خونین همراه بود و به ظاهر به شکست انجامید، اما بذرهای انقلاب اسلامی را در دل ملت ایران کاشت. این قیام نشان داد که مردم ایران، بخصوص با تمرکز بر روحانیت، حاضرند برای استقلال و آزادی خود از جان بگذرند. یاد و خاطره شهدای ۱۵ خرداد، همواره بعنوان یکی از مهم ترین فصول تاریخ مبارزات ملت ایران ضد استبداد و استعمار گرامی داشته می شود.

منبع: shahhed.ir