رشاد: حوزه باید با دو شرط کارآمدسازی و روزآمدسازی متحول شود

شاهد: حوزه نباید متبدل شود، حوزه نباید غیر حوزه شود، حوزه باید حوزه بماند و بر طبق سنت ها البته با ۲ شرط کار آمدسازی و روزآمدسازی متحول شود.

به گزارش شاهد به نقل از مهر، آیت الله علی اکبر رشاد در درس خارج در جمع طلاب ضمن اشاره به پیام رهبری عنوان کرد: رویداد گرانمایه و پرقیمتی چند روز گذشته در بستر حوزه علمیه قوی و دقیق و قدیمِ قم صورت پذیرفت که می تواند به مثابه نقطه عطف تاریخی تلقی شود و به ویژه این که به این بهانه منشوری از قِبَل رهبر خردمند و فرهمند و زعیم و ذوالفنون انقلاب صادر و قرائت شد.
عضو شورایعالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اینکه پیام رهبری به همایش یکصدمین سال گشت باز تأسیس حوزه علمیه قم، این بیانیه را منشور و سند عظیم تاریخی و فرهنگی و فکری و علمی و تربیتی و سیاسیِ جامع دانست و اظهار داشت: این بیانیه و منشور می تواند، اگر آن چنان که شاید و باید به آن توجه و در تحقق مفاد آن اهتمام شود، تبدیل به یک مفصل تاریخی برای حوزه شود؛ مفصلی که قبل و پس از خودش را از هم جدا می کند و فصلی مهم را رقم خواهد زد.
آیت الله رشاد اهتمام حوزه به این بیانیه را مورد تأکید قرار داد و عنوان کرد: با عنایت و اهتمام و قیام به اجرای این سند عظیم و جامع، حوزه، حوزه ی دیگر خواهد شد و به تعبیری آن چه که از تحولات در زمینه های مختلف حوزوی و امور و شئون در رابطه با حوزه در این قریب نیم قرن بعد از آن رخ داده، با اجرای این سند و مفاد این منشور، ضریب صد چندان خواهد گرفت.
حوزه طی قریب ۴۶ سال گذشته، به اندازه ۴۶۰ سال متحول شده است
وی ضمن اشاره به این که به نظر ما حوزه طی قریب به ۴۶ سال به اندازه ۴۶۰ سال متحول شده، بیان نمود: یعنی به قیاس روند عادی زمان، باید ضریب ده داد؛ ده برابر زمان های دیگر، زمان های پیشتر از انقلاب، روند تحولات و پیشرفت و ارتقا و تحول حوزه رقم خورده و تغییرات اساسی در حوزه اتفاق افتاده است.
مؤسس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: این تغییرات، البته از جهات بسیار، مثبت و رو به کمال بوده؛ و از طرفی، جهات منفی هم روی داده و قهراً باید با شجاعت، اخلاص، بصیرت و دقت ناصحانه و عاشقانه به اصلاح آن خطای خواسته و ناخواسته و رفتار ناصوابی که در این زمان روی داده اقدام نمود، هر چند که غلبه در تحولات و تغییرات با جهات مثبت بوده، ولی روند تحول از کسی اجازه نمی گیرد.
وی اظهار داشت: تحول و دگرگونی در مسائلی که جنبه اجتماعی دارد، ذات الاطراف است دلایل و عوامل و ابعاد گوناگونی دارد و به تعبیری، تا حدی چموش و رام ناشدنی است، این گونه نیست که بتوان آنرا قبضه کرد و همیشه آن سان که خواست است، پیش برد.
آیت الله رشاد اضافه کرد: اما در عین حال این بدان معنا نیست که چنین رویدادها و تحولاتی را نتوان مدیریت کرد؛ میتوان مدیریت کرد و باید آنرا مدیریت کرد، برپایه اصول و اهداف مشخص و روش های معینی به پیش برد؛ اگر نه، این ماییم که به ناچار دنباله رو تحولات می شویم؛ یعنی اصحاب حوزه اسیر قبضه این روند چموش خواهند شد و اتفاقاتی رقم خواهد خورد که هیچگاه قابل جبران نیست.
وی تحولات اتفاق افتاده در حوزه را پرارزش دانست و اظهار داشت: وقتی ما این تحولات را با آن چه باید و آن چه شاید و آن چه بایسته و شایسته است؛ و با تحولات جهانی و تحولات اجتماعی و تنوع و تکثر و شتاب پیدایش نیازها، به شکل دمادم، مقایسه کنیم؛ متأثر از عوامل جدیدی که از متن جامعه و از متن وقایع زمانه و از متن اسباب و عللی که برخی از آنها از بیرون مرزها بر مرزهای جهان اسلام، و از بیرون سازمان حوزه، بر حوزه تحمیل می شود، مقایسه نماییم، می توانیم نتیجه را بینیم.
عضو فرهنگستان علوم اضافه کرد: البته که باید حوزه به استقبال این نیازها برود، اما چون این عناصر مؤثر، بسیار پر شتابند، خواه ناخواه تحولات رخ می دهد، اگر کند باشیم، آن گاه پیرو و تابع و اسیر می شویم.
وی بیان نمود: بنابراین حوزه باید جلودار تحولات شود و پیشران هایی که حوزه را به تحول وا می دارد باید از جانب ارکان حوزه مدیریت شود.
اگر بیانیه رهبری به درستی تدبیر شود شتاب حوزه صد برابر می شود
وی خاطرنشان کرد: عرض شد طی ده سال گاه میتوان گفت سرعت و کثرت تحولات به اندازه صد سال قرون گذشته بوده، اما چون تحولات عصری، بسیار زیاد و گسترده و ژرف و پرشتاب است، این ده برابری شدن تحولات حوزه هنوز هم نفس تحولات جهانی و نیازها نیست، هنوز از غافله عقب هستیم. اگر این بیانیه درست تلقی و به درستی تدبیر شود و تحقق یابد شتاب تحولات حوزه صد برابر خواهد شد.
آیت الله رشاد بیان نمود: آن گاه است که نه تنها تحولات درونی و سازمانی و توانایی های داخل حوزه با تحولات جهانی هم نفس خواهد شد که حتی حوزه از تحولات جهانی برون سازمانی خودش و جهانی پیشی خواهد گرفت و آن گاه حوزه جلودار تحولات خواهد شد؛ و آن گاه، حوزه خواهد اظهار داشت که نیازهای حقیقی و واقعی چیست و نیازهای واقعی را از نیازهای تحمیلی و نیازهای صوری و غیر واقعی و احیاناً آن چه نیاز نیست، اما نیاز خوانده شده تفکیک خواهد نمود و نیازهای حقیقی جایگزین نیازخوانده ها و نیازانگاشته ها خواهد شد.
وی اظهار داشت: نگرانی هایی راجع به این سند وجود دارد، همان نگرانی های تکراری که در حدود این نیم قرن نسبت به رهنمودهای راهبردی و تاریخ ساز حضرت امام (ره) و هم پیام ها و نظرات راهبردی و رهنمودهای تحول آفرین صادره از جانب رهبر خردمند و زعیم ذوالفنون داشته ایم؛ متاسفانه همواره آن آفات دامن گیر این رهنمودها و راهبردهای عرضه شده از جانب این دو پیشروی بزرگ شده اند. اگر لیست رهنمودهای راهبردی که از ناحیه حضرت امام (ره) صادر شد ولی بر زمین ماند و سیاهه ای از رهنمودهای اساسی و بنیادینی که از جانب رهبر انقلاب اظهار و القا شد اما همچنان به منصه اجرا نرسیده را فقط لیست بنگاریم یک جلد کتاب می شود.
مؤسس و رئیس حوزه علمیه امام رضا (ع) عنوان کرد: لازم نیست این رهنمودها تشریح شود؛ کافی است لیست نماییم که در قلمروهای مختلف و حوزه های متعدد از مسایل معرفتی و علمی و نظریه پردازی و نوآوری و نشاط علمی و نقد و مناظره تا تحولات در علوم و تولید علوم دینی و تولید علوم انسانی و اسلامی و تحولات دانشگاه و تحولات حوزه و تحولات اداری و تحولات در مناسبات و روابط بین آحاد و بین گروههای اجتماعی و روابط بین ملل ما با دیگر ملل و روابط جهانی و مسایل فراوان چه سرفصل هایی مطرح گردیده است. باید جمعی پای کار بیایند تا این موضوعات را فقط بتوانند لیست کنند، که خود عظمت این منویات را نشان داده است.
آیت الله رشاد اشاره کرد: تا جایی که حضور ذهن دارم پس از مدرسه منتظریه، معروف به مدرسه حقانی، و همینطور مدرسه آیت الله گلپایگانی (ره)، پیش از انقلاب و تحت تاثیر قیام نورانی ۱۵ خرداد، «تحت برنامه» در قم به وجود آمد، بقیه مدارس تحت برنامه مکتوب و مسجل و مجدل نبودند. شاید بشود گفت پس از این دو واحد، در تهران، اول دهه شصت، حرکتی را آغاز کردیم و چهار مدرسه تحت برنامه تنظیم و تأسیس کردیم؛ برنامه بسیار مبسوط و منظمی ویژه دو مدرسه برادران، شامل مدرسه شهید بهشتی فعلی و مجد فعلی، و دو مدرسه خواهران در شرق و غرب تهران، با حدود ۷۰۰ طلبه تمام وقت.
وی اظهار داشت: در کنار همین و همزمان در چارچوب یک طرح حوزه نیمه وقت، عصرها، دروس آزاد هم برای همه اقشار، خانم ها و آقایان داشتیم که بدون هیچ قید و شرطی بتوانند درس حوزه بخوانند؛ خاطرم دارم ۳۲۰۰ نفر در آن زمان ثبت نام کردند و نزدیک به ۴ هزار نفر در تهران از این طرح استقبال کردند و همه اینها دایر گشت، ضمن این که در ۲۰ نقطه در استان تهران مراکز آموزش حوزوی نیمه وقت و آزاد برقرار کردیم. چهار مدرسه بنده حدود نیم قرن است که فعال است و از جوانی افتخار خدمت به شاگردان امام صادق (ع) و سربازان حضرت حجت (عج) را داشته ام.
حوزه باید با دو شرط «کارآمدسازی» و «روزآمدسازی» متحول شود
رئیس شورای حوزه های علمیه استان تهران با اشاره به اینکه معضلاتی مانع از تحول حوزه است و خطراتی حوزه را تهدید می کند اظهار داشت: تحول غیر از تبدل است. حوزه نباید متبدل شود، حوزه نباید غیر حوزه شود، حوزه باید حوزه بماند و برپایه اصول و سنت های تاریخی که بیشتر از ده قرن پیشینه دارد و در عینیت حوزه تحقق یافته و نوابع بزرگ خودش را جلب کرده و نوادر عظیمی را تربیت کرده و تاریخ اسلام و شیعه را ساخته و گاهی بر فراتر از جهان اسلام، بر تاریخ جهان و بشر تاثیر گذاشته و بر خیلی از شئون و امور اثر بخشیده، بگردد و متحول شود؛ برپایه همان سنت ها، اما با دو شرط کارآمدسازی و روزآمدسازی.
اینکه حوزه به جای «تحوّل» در ورطه «تبدل» بیفتد، بزرگترین خطر است
وی تصریح کرد: خطر این که حوزه به جای تحول در ورطه تبدل بیفتد، بزرگترین خطر است؛ این را از صمیم دل برپایه تجربه قریب به نیم قرن عرض می کنم که هیچ خطری بالاتر از این خطر نیست، اگر حوزه تعطیل شود بهتر از آن است که تبدیل گردد، حوزه باید تحول پیدا کند نه تبدیل؛ اگر بناست تبدیل به غیر از حوزه شود، تعطیل شود اولی است، این خطر بزرگی است.
منشوری در امتداد و نظیر منشور روحانیت حضرت امام (ره)
آیت الله رشاد افزود: به نظر می آید این بیانیه حضرت آقا نظیر همان آرمان های تحولی عرضه شده از جانب امام (ره) که در اواخر عمر شریفشان در قامت منشور روحانیت اعلام گردید. این بیانیه را می شود مقایسه کرد با آن منشور، در مبحث و به لحاظ جامعیت و تأثیرگذاری و کاملا کاربردی بودن با بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی ولو به لحاظ مبحث محدود ولی به لحاظ اهمیت شاید بتوان گفت بالاتر از بیانیه گام دوم باید آنرا انگاشت.
وی اظهار داشت: به سابقه خادمی طلاب اشاره کردم به این جهت که عرض کنم در همان اوایل تأسیس این مجموعه، حضرت آقا رئیس جمهور بودند و حدود ۷۰۰ طلبه را خدمت ایشان بردیم، متن صحبت ایشان وجود دارد، آن زمان تحت عنوان لزوم تحول حوزه متن را منتشر کردیم و فکر می کنم جوهر این بیانیه، در ان سخنرانی وجود دارد و تعبیه شده است و گویی آن صحبتی که در جمع طلاب ما که امروزه به اسم حوزه امام رضا (ع) گفته می شود، حدود چهار دهه قبل، عرضه فرمودند در این بیانیه تفصیل یافته است.
عضو شورایعالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: یعنی پیداست ایشان دغدغه بیشتر از نیم قرن دارند و این دغدغه نیم قرنی خویش را در چارچوب این منشور بیان فرموده اند. ازاین رو نگرانی در اینباره جا دارد و یکی از نگرانی ها اینست که ما ماهیت این بیانیه را نشناسیم و به مثابه پیام مناسبتی برای یک همایش فاخر و مهم تلقی نماییم، در حالیکه یک سند مهم و منشور و متنی بالادستی حوزه های علمیه است و اختصاص به قم و ایران ندارد، همه حوزه ها مخاطب آن هستند، هر چند ایشان رعایت فرمودند و معطوف به قم فرمودند، اما در بسیاری از موارد تعابیر ایشان شمول و عمومیت دارد.
برخورد تشریفاتی و تبلیغاتی، آفتی که در کمین این سند است
وی اظهار داشت: نکته دیگری که باید از آن ترسید این که به غیر از فروکاستن این بیانیه منشور، مانند خیلی از رهنمون های راهبردی این دو امام بزرگوار، آینده نگر و دوراندیش، به جای آن که وارد عمل شویم، همایش برپا نماییم و فقط حرف های دل انگیز و دلپذیر و زیبا ولو از سر اخلاص و دلسوزی و دقت بزنیم، و وقتی همایش تمام شود تصور نماییم که تکلیف ساقط و انجام شده است.
آیت الله رشاد بیان نمود: بنده راجع به منشور روحانیت حضرت امام (ره) یک منظومه ای به سبک شعر سپید دارم که تلویحات مفصل است و در مجموعه ای با همین نامِ «تلویحات»، در کنار دیگر اشعارم که در مورد حضرت امام (ره) سروده ام، انتشار یافته است، در این رابطه، در آن جا گفته ام «پیام تو در واقع با اشک تمساح غسل داده شد و با حضور سلسله جلیله و کذا از آن تجلیل در خوری به عمل آمد و زیر تیترهای درشت مطبوعات به خاک سپرده شد» بهرحال! به اصطلاح فرنگی تیتر بزنیم در مجلات و نشریات مان و عنوان هایی درست نماییم و احیاناً عباراتی از این منشور را بگیریم و بر پیشانی سربرگ ها و کاربرگ ها و مکاتبات قرار دهیم؛ احیاناً هر بار هر چه بخواهیم بگوییم، مناسب و غیر مناسب و مرتبط و غیر مرتبط اشاره ای به این منشور نماییم و بگوییم همان گونه که آقا فرمودند و بعد حرف خودمان را بزنیم و قس علی هذا؛ آفت مواجه تشریفاتی، بی روحِ این وجود مقدس؛ که هر چه می خواهیم بگوییم، خوش داریم به بیانات رهبر ارجاع بدهیم ولو بی ربط باشد.
آسیب میل به عرضه گزارش و کارنما، عوض صبر و تدبیر و کوشش برای تحقق حقیقی سند
رئیس شورای حوزه های علمیه استان تهران اضافه کرد: آفت دیگری هم وجود دارد که شروع می نماییم به گزارش دادن که کم اتفاق نیفتاده است. به یاد دارم در ارتباط با اسلامی سازی دانشگاه ها وزیر وقت که مردی شریف بود به سراغ ما آمد و استمداد کرد و ما تلاش کردیم کمک نماییم، ولی شرط کردیم و این شرط ما رعایت نشد؛ یکی از این شرایط این بود که گفتیم بخواهید دانشگاه اسلامی شود ۴۰۰ سال طول کشیده سکولار و الحادی شده و باید ۴۰ سال صبر و تلاش و تدبیر کنید تا اسلامی شود و شرط دیگر این بود که هیچگاه مصاحبه نکنید که چنین و چنان شد. بعد هم به لوازمی هم تن در بدهید، باید حوصله و هزینه نماییم و وقت بگذاریم و جدیت نماییم تا این اتفاق به تدریج بیفتد. سه جلسه تشکیل دادیم و گروهی از دوستان روی مبحث کار می کردیم و تبعاً صورت جلسه و یادداشت هایی تنظیم می کردیم، ایشان مشرف شدند خدمت آقا و گفتند طرح اسلامی شدن دانشگاه ها را تهیه کردیم! که من پس از آن، این کار را به کل کنار گذاشتم.
وقتی کار به درستی درک نشود این گونه خواهد شد؛ همان بزرگوار که وزیر وقت بود فرموده بودند دانشگاه اسلامی است و اسلامی تر نماییم. اگر این طور بگوییم قانع می شویم، گاهی در مورد بعضی از بیانیه ها اگر آن چه انجام شده بود کافی یا درست و صحیح بود دیگر چنین رهنمونی لازم نبود، پس معلوم می شود گاهی گزارش کار و نما و نمود دادن، برای ما اولویت دارد تا تحقق حقیقی امر. برخی گزارش ها و تعابیر متشابه عرضه می نماییم در مقابل محکماتی که در متن این بیانیه ها و اسناد از جانب رهبران ما متساطع می شود.
نخست باید تحلیل گفتمان نماییم و دال مرکزی را عیان کنیم
وی اظهار داشت: در این راه چند درخواست هم دارم؛ خدا گواه است که به این تعبیر فخر می کنم که طلبه کف حوزه هستم و چندان نقشی در روند تحول حوزه بر عهده ندارم، به هر جهت در موقعیتی نیستیم که بتوانیم بر تحول حوزه تاثیر بگذاریم، بنابراین در این خصوص متواضعانه و مخلصانه و مریدانه از متولیان امور اساسی و ستادی حوزه های علمیه تقاضا می کنم چند کار در اینباره انجام شود:
نخست باید تحلیل گفتمان کنیم؛ گفتمان تحولی حوزه و آرمان های شخصیت های تحول گرای حوزه در این چند دهه را می دانیم چیست، اما باید روی کاغذ آورد، باید شمرده شمرده گفته شود، باید عصاره منسجم و منظم مفاد را لیست کرد.
وی بیان نمود: این مجموعه عناصری که از این بیانیه و سایر بیانات امام (ره) و حضرت آقا به دست می آوریم را به قصد تبدیل کردن به یک نظام سیاستی و مدیریتی باز تنظیم کرد؛ و در آن تحلیل گفتمان، به دال مرکزی این بیانیه رسید. باید دید گرانیگاه این بیانیه چیست؟ همان محور و قله شود، و باقی بدنه و دامنه شوند و در مجموع، یک نظام سیاستی و مدیریتی از این بیانیه به دست آید.
مجموعه مفاد را به دو لایه تدابیر و اقدامات تقسیم کنیم
آیت الله رشاد عنوان کرد: سومین نکته اینست که مجموعه مفاد را به دو لایه «تدابیر» و «اقدامات» تقسیم نماییم. تدابیر یعنی اقتضائات حکمرانانه سند و نکات و جهاتی که جنبه حکمرانی دارد و اقدامات یعنی اموری که در میدان و عینیت و در عمل باید تحقق پیدا کند؛ امور اجرایی محض. مفاد باید به این دو لایه طبقه بندی شوند، پس هم گرانیگاه و دال مرکزی آن کشف شود و هم تدابیر و اقدامات از یکدیگر تفکیک شود.
نهادسازی نماییم و متولی ستادی بگماریم ولی روح جهادی را به کار نهادی تنزیل ندهیم
وی خاطرنشان کرد: نکته چهارم دیگر این که حتما این کار متولی می خواهد، اما متولی باید شخص صاحب صلاحیتی باشد، از طرفی سازوکار و سامانی لازم دارد و نهادسازی باید شود، از طرفی نمی باید نهاد به مفهوم لغوی باشد یعنی دستگاهی درست شود و ثقیل و سنگین و این جهاد را به نهاد تبدیل کند. ما یک نهاد جهادی لازم داریم، چون نهادِ نهادی آفت است و به همین دلیل نباید سازمان شود این نهاد باید ستاد قلمداد شود و ستاد مقرر است هدایت کند و جهت دهد نه فقط اجرا نماید بلکه باید مدیریت و هدایت کند و البته در این ستاد و نهاد جهادیِ تحقق بخش این بیانیه نورانی، باید چند نفر عنصر نخبه و پخته و فرهیخته و فاضل و دلسوز و از عمق جان دلسوخته و دردمند را وقف این کار نماییم.
آیت الله رشاد افزود: افراد پرمشغله را نباید در این کار بگماریم، اشخاصی دارای صلاحیت و دارای فراغت کافی لازم داریم تا شغل و مشغله آنها باشد و برای هدایت و مدیریت و پایش تحقق مفاد این بیانیه مستقر و مستمر تلاش کنند.
اوَلیت و ثانویت تعیین کنیم
وی عنوان کرد: ششمین نکته این که این کار نیاز به اولویت گذاری دارد و باید مفاد را درمی آوریم تدابیر و اقدامات را اولویت گذاری نماییم بعلاوه اوَلیت و ثانویت تعیین کنیم؛ آن اولی است اما فوری نیست برخی غیر از این که اولویت دارند اولویت هم دارند.
نقشه راه تحقق را ترسیم نماییم و نگاشت نهادی داشته باشیم
کار آخری که باید بشود تعیین نقشه راه است. باید نقشه راهی برای تحقق این بیانیه تنظیم و نصب العین نماییم و در نهایتا باید یک تقسیم کار عرضی و طولی صورت بگیرد نباید این امر بسیار مهم را فقط محدود به ستاد نماییم، باید تقسیم کار و تقسیم نقش و به تعبیری نگاشته نهادی نماییم و همه ارکان و همه لایحه های سازمانی حوزه و همه گروههای اجتماعی و نهادهایی که ذی ربط و یا ذی دخل در امور حوزه هستند دخیل نماییم و این را نباید در قم محدود نماییم و به همه استان ها مأموریت دهیم.
این استاد برجسته حوزه اظهار داشت: در واقع همه نهادهایی که شئون و امورشان به امور و شئون حوزه پیوند می خورد را درگیر نماییم و مأموریت دهیم و وظیفه آنها را در جهت تحقق این بیانیه نورانی و تاریخ ساز مشخص نماییم.
پایش پیشرفت و رصد ضروری است تا از تحریف محتوایی و انحراف اجرایی در امان و مصون بماند
وی در قسمت پایانی تصریح کرد: باید یک فرایند و ساز و کارهایی را پیشبینی نماییم که پیوسته رصد و تحقق بیانیه و مفاد آن، و پیشرفت محتوای این سند عظیم پایش شود و آن چنان که هر جا به نقطه ضعف و وقفه و انحرافی برخوردیم بموقع برطرف نمائیم وگرنه امکان دارد اتفاقاتی بیفتد و زمان بهنگام این تغییر سپری شود و نتوانیم آنگونه که باید امور را اصلاح نماییم.
آیت الله رشاد اظهار داشت: گاهی بعضی از رهنمون ها و اسناد به ضد خودش بدل می شود، چون گاهی پایش پیشرفت و رصد تحقق نداریم در حالیکه این کار در روندها خیلی مهم است تا این سند از تحریف محتوایی و انحراف اجرایی در امان و مصون بماند، امید است خدای متعال ما را یاری کند تا قدر رهبری و نعمت صدور بیانیه ها و منشور و این قبیل اسناد پیشرو را بدانیم و توفیق اجرایی سازی آنها را به ما عنایات کند و وجود ما را منشأ خیرات قرار دهد.

منبع: shahhed.ir