شاهد: اندیشه اجتماعی آیت الله مرتضی مطهری، بر پایه مبانی و اصولی همچون عدالت، آزادی، برابری، و مسئولیت اجتماعی استوار است و ابعاد مختلف جامعه اسلامی را در بر می گیرد.
خبرگزاری مهر -گروه دین و اندیشه: شامگاه یازدهم اردیبهشت ماه ۱۳۵۸ صدای گلوله ای در خیابان امین الدوله پیچ شمیران، به گوش رسید. آیت الله مرتضی مطهری رییس شورای انقلاب اسلامی که بعد از جلسه ای از منزل دکتر یدالله سحابی خارج می شد، هدف گلوله یکی از اعضاء گروه فرقان قرار گرفت و بعد از انتقال به بیمارستان طرفه به شهادت رسید. فردای آن شب، روزنامه ها تیتر یکشان این بود: جزییات ترور آیت الله مطهری.
استاد مطهری به چه می اندیشید که گروه فرقان را به این واداشت که با ترور او، ضربه مهمی به نظام فکری و اندیشه ورزی انقلاب اسلامی و به تبع آن به جمهوری اسلامی بزند؟ آن چه در ادامه می خوانید پاسخ مختصری به این پرسش است:
آیت الله مرتضی مطهری، به عنوان یکی از برجسته ترین اندیشمندان معاصر اسلامی، نقش به سزایی در تبیین و توسعه اندیشه اجتماعی اسلام ایفا کرده است. اندیشه اجتماعی او، برخاسته از فهم عمیق متون اسلامی و نیازهای جامعه معاصر، در آثار مکتوب و سخنرانی های ایشان به تفصیل بیان شده است.
مبانی و اصول اندیشه اجتماعی
عدالت، محور اصلی اندیشه اجتماعی شهید مطهری است. وی عدالت را نه فقط به عنوان یک ارزش اخلاقی، بلکه به عنوان یک ضرورت اجتماعی و شرط اساسی بقای جامعه می دانند. در کتاب عدل الهی، استاد ضمن تبیین مفهوم عدل الهی، به اهمیت عدالت در روابط اجتماعی و لزوم تحقق آن در جامعه اسلامی تأکید می کنند.
عدالت در اندیشه مطهری، فقط یک فضیلت اخلاقی فردی نیست، بلکه یک ضرورت اجتماعی و یک اصل اساسی برای بقا و پیشرفت جامعه است. عدالت به مفهوم قرار دادن هر چیز در جای خود و دادن حق به هر ذی حق است. این عدالت، شامل ابعاد مختلفی می شود:
عدالت توزیعی: توزیع عادلانه ثروت و فرصت ها در جامعه، به نحوی که همه افراد از امکانات لازم جهت زندگی شرافتمندانه برخوردار باشند. مطهری معتقد می باشد که فقر و نابرابری اقتصادی، سبب فساد و انحطاط جامعه می شود.
عدالت قضائی: برخورد یکسان با همه افراد در مقابل قانون و اجرای صحیح عدالت در مراجع قضائی. استاد مطهری معتقد می باشد که تبعیض در اجرای قانون، سبب بی اعتمادی مردم به نظام قضائی و بی ثباتی جامعه می شود.
عدالت سیاسی: مشارکت عادلانه همه افراد در تصمیم گیری های سیاسی و دسترسی برابر به قدرت و مناصب سیاسی. شهید مطهری معتقد می باشد که استبداد و انحصار قدرت، سبب سرکوب استعدادها و نارضایتی مردم می شود.
عدالت فرهنگی: فراهم آوردن فرصت های برابر برای آموزش وپرورش و دسترسی به اطلاعات و فرهنگ برای همه افراد. مطهری معتقد می باشد که جهل و بی سوادی، سبب عقب ماندگی جامعه می شود.
آیت الله مرتضی مطهری تأکید می کند که تحقق عدالت اجتماعی، مستلزم تلاش همه افراد جامعه و مسئولیت پذیری دولت می باشد. دولت اسلامی باید با وضع قوانین عادلانه و اجرای صحیح آنها، زمینه را برای تحقق عدالت در همه ابعاد فراهم آورد.
آزادی در اندیشه استاد مطهری
استاد مطهری آزادی را به عنوان حق طبیعی انسان و شرط ضروری جهت رشد و تعالی او می دانند. با این وجود، ایشان آزادی را مقید به ارزش های اخلاقی و مصالح اجتماعی می دانند و معتقدند که آزادی مطلق، سبب هرج و مرج و انحطاط جامعه می شود. در کتاب پیرامون انقلاب اسلامی، ایشان به تفصیل به مفهوم آزادی و حدود آن در جامعه اسلامی می پردازند.
آزادی در اندیشه مطهری، یک حق طبیعی و ذاتی انسان است که از کرامت انسانی او نشأت می گیرد. آزادی به مفهوم رهایی از قید و بندهای غیرضروری و داشتن اختیار در انتخاب مسیر زندگی است. مطهری آزادی را به ۴ حق تقسیم می کند: حق هر فرد برای داشتن هر عقیده ای که می خواهد و بیان آن، البته با رعایت حدود و موازین قانونی و اخلاقی. حق هر فرد برای ابراز عقاید و نظرات خود در مسایل مختلف، البته با رعایت احترام به حقوق دیگران و مصالح جامعه. حق هر فرد برای انتخاب شغل، محل زندگی، همسر، و سایر مسایل شخصی خود. حق هر فرد برای مشارکت در کارهای سیاسی و انتخاب نمایندگان خود.
شهید مطهری تأکید می کند که آزادی نباید به مفهوم هرج و مرج و بی بندوباری باشد. آزادی باید مقید به ارزش های اخلاقی و مصالح اجتماعی باشد. آزادی نباید سبب تضییع حقوق دیگران و به خطر افتادن امنیت جامعه شود.
استاد مطهری با هرگونه تبعیض و نابرابری در جامعه مخالف است. ایشان معتقدند که همه انسان ها از حقوق برابر برخوردار می باشند و باید فرصت های برابر برای رشد و پیشرفت داشته باشند. در کتاب نظام حقوق زن در اسلام، ایشان به بررسی حقوق زن در اسلام می پردازند و به رفع تبعیض های جنسیتی تأکید می کنند. برابری در اندیشه مطهری، به مفهوم یکسان بودن همه افراد در حقوق و فرصت ها است. برابری به مفهوم نفی هرگونه تبعیض و نابرابری برمبنای نژاد، جنسیت، زبان، مذهب، و سایر عوامل است. مطهری برابری را در ابعاد مختلفی مطرح می کند:
مسئولیت اجتماعی در اندیشه مطهری
او معتقد می باشد همه افراد باید در مقابل قانون یکسان باشند و هیچ کس نباید به سبب موقعیت اجتماعی یا سیاسی خود، از مزایای ویژه ای برخوردار باشد. شهید مطهری اعتقاد داشت همه افراد باید فرصت های برابر برای آموزش و پرورش، اشتغال، و پیشرفت داشته باشند. رییس شورای انقلاب اسلامی می گفت همه افراد باید حق داشته باشند در انتخابات شرکت نمایند و به نمایندگان خود رأی دهند. شهید مطهری معتقد می باشد که برابری به مفهوم یکسان سازی نیست. تفاوت های طبیعی و اکتسابی بین افراد وجود دارد و باید به آنها احترام گذاشت. برابری به مفهوم آنست که همه افراد باید فرصت داشته باشند تا استعدادهای خودرا شکوفا کنند و به بهترین شکل ممکن از توانایی های خود بهره گیرند.
مسئولیت اجتماعی در اندیشه شهید مطهری، به مفهوم تعهد هر فرد در قبال جامعه و کوشش برای بهبود وضعیت آنست. مسئولیت اجتماعی شامل ابعاد مختلفی می شود: مطهری معتقد می باشد که امر به معروف و نهی از منکر، یک وظیفه همگانی است و همه افراد باید دراین خصوص مسئولیت پذیر باشند.
استاد مرتضی مطهری تأکید می کند که مسئولیت اجتماعی، یک شرط اساسی برای بقا و پیشرفت جامعه است. جامعه ای که افراد آن نسبت به سرنوشت یکدیگر بی تفاوت باشند، به سرعت به سوی انحطاط و فروپاشی می رود.
شهید آیت الله مطهری جامعه اسلامی را جامعه ای می دانند که برمبنای ارزش های اسلامی بنا شده باشد. در این جامعه، عدالت، آزادی، برابری، و مسئولیت اجتماعی از جایگاه ویژه ای برخوردار می باشند. ایشان در کتاب پیرامون جمهوری اسلامی، به خاصیت های جامعه اسلامی و چگونگی تحقق آن می پردازند. شهید مطهری معتقدند که اقتصاد اسلامی باید بر پایه عدالت و انصاف بنا شود. ایشان با ربا، احتکار، و هرگونه استثمار مخالفند و معتقدند که دولت اسلامی باید در راستای توزیع عادلانه ثروت و تامین نیازهای اساسی مردم تلاش کند. او همین طور فرهنگ اسلامی را مجموعه ای از ارزش ها، باورها، و آداب و رسومی می دانند که از اسلام نشأت گرفته اند. ایشان معتقدند که فرهنگ اسلامی باید در جامعه گسترش یابد و از نفوذ فرهنگ های بیگانه جلوگیری شود.
استاد مطهری سیاست اسلامی را سیاستی می دانند که بر پایه ارزش های اسلامی بنا شده باشد. ایشان معتقدند که حکومت اسلامی باید در راستای تحقق عدالت، آزادی، و برابری در جامعه تلاش کند و از حقوق مردم دفاع کند.
آیت الله مرتضی مطهری، با ارائه اندیشه اجتماعی جامع و منسجم، نقش به سزایی در تبیین و توسعه اندیشه اسلامی ایفا کرده است. اندیشه اجتماعی ایشان، بر پایه مبانی و اصولی همچون عدالت، آزادی، برابری، و مسئولیت اجتماعی استوار است و ابعاد مختلف جامعه اسلامی را در بر می گیرد. این اندیشه، بازهم می تواند راهنمای عمل برای مسلمانان در راستای ساختن جامعه ای عادلانه، آزاد، و پیشرفته باشد.
منبع: شاهد
